Pytanie
W latach 50. dwie bardzo różne szkoły psychologii zgadzały się co do jednego w sprawie niemowląt. Behawioryści tłumaczyli miłość dziecka do matki uczeniem się: matka przynosi jedzenie, jedzenie zaspokaja głód, więc jej obecność staje się nagradzająca. Wielu psychoanalityków również stawiało karmienie, a wraz z nim usta, w centrum pierwszej więzi. Psychiatra John Bowlby nazwał to w artykule z 1958 roku teorią „miłości od spiżarni” (cupboard love) i wątpił w nią.
Harry Harlow, psycholog z Uniwersytetu Wisconsin, mógł ją sprawdzić. Postawił proste pytanie: jeśli oddzieli się karmienie od ukojenia, do którego z nich przywiąże się młode?
Jak to przeprowadzono
Laboratorium Harlowa zaczęło hodować rezusy na początku lat 50. Ręczne wychowywanie znacznie zmniejszyło śmiertelność młodych w kolonii, więc młode odbierano matkom 6–12 godzin po urodzeniu i karmiono butelką, każde we własnej klatce. Personel zauważył, że młode czepiały się miękkich podkładek z materiału na dnie klatki i denerwowały się, gdy zabierano je do prania.
Z tej obserwacji narodził się eksperyment, rozpoczęty w 1957 roku. Pomysł, by zestawić zastępczą matkę z materiału z matką z drutu, wyszedł od Williama Masona, pracującego wówczas w laboratorium Harlowa; Harlow dodał głowę z twarzą. Mason, który nie zgadzał się na dodanie twarzy, wycofał się, a pracę z Harlowem przejął Robert Zimmermann.
Zbudowano dwie sztuczne „matki” tej samej wielkości i kształtu:
- Matka z materiału: drewniany klocek pokryty gąbczastą gumą i miękką tkaniną frotte, ogrzewany od tyłu żarówką.
- Matka z drutu: taki sam korpus z gołej siatki drucianej, również ogrzewany.
Każda mogła trzymać butelkę z mlekiem. W głównym badaniu osiem nowo narodzonych małp mieszkało z obiema matkami. Czterem z nich mleko dawała tylko matka z materiału, pozostałym czterem tylko matka z drutu. Małe grupy kontrolne wychowywano tylko z jednym rodzajem matki albo bez żadnej.
Urządzenie rejestrowało, ile czasu każde młode spędza na każdej z matek. Badacze obserwowali też, co się działo, gdy pojawiało się coś przerażającego, na przykład poruszający się pluszowy miś, oraz gdy młode umieszczano w nieznanym pomieszczeniu, z matką z materiału albo bez niej.
Harlow przedstawił pierwsze wyniki w swoim wystąpieniu prezesa Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego w sierpniu 1958 roku, zatytułowanym „The nature of love” („Natura miłości”). Wraz z Zimmermannem opublikował pełniejszy raport w Science w 1959 roku.
Co z tego wyszło
Odpowiedź była jasna i taka sama w obu grupach.
- Ukojenie wygrało z mlekiem. Młode spędzały większość czasu przytulone do matki z materiału, niezależnie od tego, która matka je karmiła. Harlow określił wpływ karmienia na tę preferencję jako znikomy. W ciągu 165 dni młode karmione przez matkę z drutu jeszcze bardziej zwracały się ku matce z materiału.
- Taki sam wzrost. Młode wychowywane tylko z matką z drutu albo tylko z matką z materiału piły tyle samo mleka i przybierały na wadze w tym samym tempie. Harlow podsumował to tak: matka z drutu była „biologicznie wystarczająca, ale psychologicznie nieudolna”.
- Bezpieczne miejsce, do którego można uciec. Gdy pojawiała się dziwna, poruszająca się zabawka, przestraszone młode biegły do matki z materiału i przywierały do niej, znów niezależnie od tego, kto je karmił. Z wiekiem ta preferencja się wzmacniała.
- Baza do odkrywania. W nieznanym pomieszczeniu, w którym była matka z materiału, młode najpierw do niej przywierały, a potem zaczynały badać otoczenie, co jakiś czas do niej wracając. Bez niej okazywały silne oznaki niepokoju: krzyczały, kuliły się, kołysały. Gdy była obecna, ich wskaźniki niepokoju spadały mniej więcej o połowę.
- Trwała więź. Gdy młode oddzielono od zastępczych matek w wieku około pięciu i pół miesiąca, przy ponownym spotkaniu po kilku miesiącach wciąż rzucały się do matki z materiału. Harlow dowodził, że więź wyuczona wyłącznie przez karmienie powinna była wygasnąć; ta nie wygasła.
Jedna z grup kontrolnych dostała obie matki dopiero w wieku około ośmiu miesięcy. Przez dzień czy dwa były niespokojne, potem stopniowo przekonywały się do matki z materiału i wkrótce spędzały na niej około dziewięciu godzin dziennie, a na matce z drutu niecałe półtorej godziny. Harlow uważał, że ich przywiązanie było prawdziwe, ale prawdopodobnie słabsze, niż gdyby zaczęło się od urodzenia.
Jego wniosek był taki, że komfort kontaktu (contact comfort), czyli otucha płynąca z dotykania czegoś miękkiego, jest kluczowy dla więzi między młodym a matką, a karmienie odgrywa w niej niewielką rolę.
Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)
Główne odkrycie się utrzymało. Preferencja matki z materiału pojawiała się w każdej grupie, którą Harlow badał, i w testach uzupełniających prowadzonych przez wiele miesięcy. Późniejsi autorzy przeglądów, w tym Stephen Suomi, który pracował w laboratorium Harlowa, mówią, że podważyła ona zarówno ujęcia teorii uczenia się, jak i psychoanalityczne, które wiązały przywiązanie z karmieniem.
Eksperyment miał jednak ograniczenia. Każda grupa była mała: po cztery młode w każdym wariancie karmienia w głównym badaniu. Ciepło było wyrównane, ale innych cech, takich jak twarz, której sprzeciwiał się Mason, nie badano systematycznie. Sam Harlow wymienił kołysanie, twarz matki, dźwięki i podparcie ciała jako zmienne, które wciąż czekają na zbadanie. A przejście od rezusów do ludzkich niemowląt opiera się na analogii, nie na bezpośrednich badaniach z udziałem dzieci.
Badania nad izolacją. W latach 60. laboratorium poszło dalej i jest to ta część prac, o której wielu czytelnikom czyta się najtrudniej. Niektóre małpy wychowywano całkowicie bez kontaktu społecznego, przez okresy od pierwszych trzech miesięcy do całego pierwszego roku życia. Małpy izolowane dłużej dorastały z poważnymi i trwałymi trudnościami w relacjach z innymi małpami. Badanie Harlowa i Suomiego z 1971 roku wykazało pewną formę powrotu do zdrowia: izolowane sześciomiesięczne małpy umieszczone z młodszymi, normalnie wychowywanymi trzymiesięcznymi osiągnęły w badanych sytuacjach niemal pełną poprawę społeczną. Odkrycie to sugerowało, że wczesne szkody nie zawsze są trwałe, choć pytanie o granice tej poprawy pozostało otwarte.
Harlow i Bowlby. Obu mężczyzn poznał ze sobą etolog Robert Hinde; później korespondowali. Harlow najwyraźniej wysłał Bowlby’emu szkic swojego wystąpienia z 1958 roku przed jego publikacją, a Bowlby wspomniał o wczesnych, jeszcze nieopublikowanych wynikach w przypisie do własnego artykułu z 1958 roku. Harlow z kolei mówił, że to Bowlby skłonił go do badania społecznych i emocjonalnych skutków izolacji, a badania nad rozłąką prowadzone w jego laboratorium zapożyczyły od Bowlby’ego terminy protest, rozpacz i odłączenie (protest, despair, detachment). Prace Harlowa dały teorii przywiązania Bowlby’ego coś, czego jej brakowało: eksperymentalne dowody, że przywiązanie jest potrzebą samą w sobie, a nie skutkiem ubocznym karmienia. Suomi i współautorzy zauważają, że późniejsza klasyfikacja stylów przywiązania u dzieci autorstwa Mary Ainsworth niewiele zawdzięczała badaniom na małpach, ale jej idea matki jako „bezpiecznej bazy” ściśle odpowiada temu, co Harlow zaobserwował w nieznanym pomieszczeniu.
Etyka
- Noworodki odbierano matkom, najpierw po to, by zmniejszyć śmiertelność młodych w kolonii, a potem dlatego, że badania od tego zależały.
- Badania nad izolacją celowo wyrządzały długotrwałe szkody młodym zwierzętom, których zdolność do cierpienia była właśnie tym, co pokazywano.
Psycholog John Gluck, niegdyś doktorant w laboratorium Harlowa, nazwał to paradoksem etycznym. Prace Harlowa zrobiły więcej niż niemal jakiekolwiek inne, by pokazać, że małpy mają bogate życie emocjonalne – strach, potrzebę ukojenia, przywiązanie. A jednak te same prace traktowały to cierpienie jako dopuszczalne. Gluck z czasem zaprzestał własnych badań na naczelnych i zajął się etyką badań naukowych, a swoją drogę opisał w książce z 2016 roku.
Debata trwa. W połowie lat 2010. kampania obrońców praw zwierząt przeciwko badaniom na młodych małpach w laboratorium amerykańskich Narodowych Instytutów Zdrowia (NIH) przyczyniła się do tego, że Kongres poprosił NIH o przegląd zasad etycznych dotyczących badań na naczelnych, a w 2016 roku NIH zorganizowały na ten temat warsztaty. W tamtym czasie mniej więcej dwa na pięć naczelnych wykorzystywanych w badaniach w Stanach Zjednoczonych wciąż trzymano pojedynczo lub parami.
Co to znaczy dzisiaj
Główna idea stała się częścią naszego myślenia o opiece: niemowlęta potrzebują ciepła, dotyku i niezawodnej obecności, a nie tylko jedzenia. Ten pogląd jest dziś wbudowany w teorię przywiązania, która pozostaje centralna w psychologii rozwojowej.
Wynika z tego kilka praktycznych myśli, choć wykraczają one daleko poza to, co Harlow sprawdzał, a jego badania dotyczyły małp, nie dzieci:
- Przytulanie i uspokajanie niemowlęcia to nie „rozpieszczanie”; to część tego, co pomaga dziecku czuć się na tyle bezpiecznie, by odkrywać świat.
- Zaufana osoba w pobliżu może sprawić, że nowe miejsca i nowi ludzie będą mniej przerażający – dla dzieci, a często także dla dorosłych.
- Wczesne trudności mają znaczenie, ale poprawa zaobserwowana w badaniu z 1971 roku przypomina, że ciepłe relacje w późniejszym czasie wciąż mogą pomóc.
Badania te zostawiają też trudniejszą lekcję o nauce. Pytanie może być ważne, a odpowiedź cenna, a mimo to sposób jej uzyskania może być zły.
Jak by ci poszło?
Już wkrótce. Tutaj nie jesteś osobą badaną; jesteś komisją etyczną. Przeczytasz krótkie opisy tego, co zaplanowano, od pierwszego porównania matki z materiału i z drutu po badania nad izolacją, i na każdym etapie zdecydujesz, czy to zatwierdzasz, prosisz o zmiany, czy odrzucasz. Na koniec zobaczysz, gdzie dzisiejsze przepisy o dobrostanie zwierząt wyznaczyłyby granicę i jak wypadają na tym tle twoje wybory.
Najczęściej zadawane pytania
Co pokazał eksperyment Harlowa z małpami?
Młode rezusy dostawały dwie sztuczne matki: jedną z gołego drutu i jedną obleczoną miękkim materiałem. Nawet gdy mleko dawała tylko matka z drutu, młode spędzały większość czasu przytulone do matki z materiału i to do niej biegły, gdy się przestraszyły. Harlow doszedł do wniosku, że dla przywiązania ukojenie płynące z kontaktu znaczy znacznie więcej niż karmienie.
Dlaczego badanie Harlowa było ważne?
W tamtym czasie wielu psychologów uważało, że dzieci kochają matki głównie dlatego, że matki je karmią. Wyniki Harlowa podważyły ten pogląd i dały psychiatrze Johnowi Bowlby’emu eksperymentalne wsparcie dla jego tezy, że przywiązanie jest podstawową potrzebą samą w sobie.
Czym były eksperymenty Harlowa z izolacją?
W latach 60. w laboratorium Harlowa niektóre małpy wychowywano całkowicie bez kontaktu społecznego, przez okresy sięgające roku. Izolacja trwająca sześć miesięcy lub dłużej pozostawiała u nich poważne, trwałe trudności w kontaktach z innymi małpami. Późniejsze prace wykazały, że łagodny kontakt z młodszymi, skłonnymi do zabawy małpami prowadził do znacznej poprawy.
Czy eksperymenty Harlowa były etyczne?
Według dzisiejszych standardów trudno ich bronić, zwłaszcza badań nad izolacją. Pokazały, że małpy mają bogate życie emocjonalne, i właśnie przez to zadawały im poważne cierpienie. Jeden z byłych studentów Harlowa, John Gluck, stał się później jednym z czołowych głosów w dziedzinie etyki badań na zwierzętach.
Źródła
- Harlow, H. F. (1958). The nature of love. American Psychologist, 13(12), 673–685. doi:10.1037/h0047884
- Harlow, H. F., & Zimmermann, R. R. (1959). Affectional response in the infant monkey. Science, 130(3373), 421–432. doi:10.1126/science.130.3373.421
- Harlow, H. F. (1959). Love in infant monkeys. Scientific American, 200(6), 68–74.
- Bowlby, J. (1958). The nature of the child's tie to his mother. International Journal of Psycho-Analysis, 39, 350–373.
- Harlow, H. F., Dodsworth, R. O., & Harlow, M. K. (1965). Total social isolation in monkeys. Proceedings of the National Academy of Sciences, 54(1), 90–97. doi:10.1073/pnas.54.1.90
- Harlow, H. F., & Suomi, S. J. (1971). Social recovery by isolation-reared monkeys. Proceedings of the National Academy of Sciences, 68(7), 1534–1538. doi:10.1073/pnas.68.7.1534
- Suomi, S. J., van der Horst, F. C. P., & van der Veer, R. (2008). Rigorous experiments on monkey love: An account of Harry F. Harlow's role in the history of attachment theory. Integrative Psychological and Behavioral Science, 42, 354–369. doi:10.1007/s12124-008-9072-9
- Gluck, J. P. (1997). Harry F. Harlow and animal research: Reflection on the ethical paradox. Ethics & Behavior, 7(2), 149–161.
- Gluck, J. P. (2016). Voracious science and vulnerable animals: A primate scientist's ethical journey. University of Chicago Press.
- Keim, B. (2016, December 4). Reconsidering research on primates. The Chronicle of Higher Education. www.chronicle.com/article/Reconsidering-Research-on/238540