Pytanie
John B. Watson, psycholog z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa, twierdził, że strach, podobnie jak miłość, jest jedną z podstawowych sił kształtujących osobowość i że nie wszystkie problemy emocjonalne da się sprowadzić do seksualności, jak utrzymywali zwolennicy Freuda. Jeśli lęki można nabyć przez proste skojarzenie, tak jak psy Pawłowa uczyły się oczekiwać jedzenia na dany sygnał, to wiele lęków dorosłych mogło mieć początek we wczesnym dzieciństwie. Watson chciał pokazać, że takie uczenie się może zachodzić u człowieka, i to od kołyski.
Wraz ze swoją asystentką Rosalie Rayner postawił więc proste pytanie z trudną odpowiedzią: czy można nauczyć niemowlę strachu?
Jak to przeprowadzono
Dziecko, opisane jedynie jako „Albert B.”, niemal od urodzenia mieszkało w szpitalu w Baltimore, gdzie jego matka pracowała jako mamka w Harriet Lane Home for Invalid Children. Autorzy opisują go jako zdrowego, dużego jak na swój wiek (około 21 funtów, czyli ok. 9,5 kg, w wieku dziewięciu miesięcy) i niezwykle spokojnego. Wybrali go częściowo właśnie ze względu na ten spokój, uznając, że mogą mu wyrządzić „stosunkowo niewielką krzywdę”.
Testy wyjściowe (około 9 miesięcy). Albertowi pokazano białego szczura, królika, psa, małpę, maski, watę i płonącą gazetę. Sięgał po nie, dotykał ich i nie okazywał strachu. Testy te sfilmowano.
Hałas (8 miesięcy i 26 dni). Jeden z eksperymentatorów stanął za nim i uderzył młotkiem w stalowy pręt długości około 1,2 metra (czterech stóp). Albert wzdrygnął się, wstrzymał oddech i wyrzucił ręce w górę; przy trzecim uderzeniu się rozpłakał. To był przerażający bodziec, na którym miało się opierać badanie.
Warunkowanie (11 miesięcy). W wieku 11 miesięcy i 3 dni Albertowi pokazano białego szczura. Gdy jego dłoń go dotknęła, za jego głową uderzono w pręt. Powtórzono to dwa razy. Tydzień później nastąpiło pięć kolejnych połączeń. Po siedmiu połączeniach łącznie sam szczur sprawiał, że Albert płakał, odwracał się i szybko odczołgiwał. Między próbami dawano mu drewniane klocki, by go uspokoić i sprawdzić, czy nadal bawi się normalnie.
Testy przeniesienia. Pięć dni później sam szczur wciąż go przerażał, a klocki nie. Badacze pokazali mu wtedy inne przedmioty, których nigdy nie łączono z hałasem: królika, psa, futro z foki, watę, włosy jednego z eksperymentatorów i maskę Świętego Mikołaja. Większość wywoływała jakiś stopień strachu lub unikania; wata wywołała tylko łagodną reakcję.
Późniejsze testy. W wieku 11 miesięcy i 20 dni reakcja na szczura osłabła, więc odświeżono ją kolejnym połączeniem, a z hałasem połączono także królika i psa. W dużej, dobrze oświetlonej sali wykładowej, w obecności czterech osób, jego reakcje na szczura i królika były słabsze, choć pies nadal doprowadzał go do płaczu. Po 31 dniach bez dalszych testów, w wieku nieco ponad roku, Albert nadal reagował, choć słabiej: płakał na widok maski, futra, królika i psa, a od szczura odsuwał się bez płaczu.
Co z tego wyszło
Watson i Rayner doszli do wniosku, że strach można wywołać u niemowlęcia przez proste połączenie bodźców, że rozprzestrzenia się on na rzeczy przypominające pierwotny przedmiot i że utrzymuje się co najmniej miesiąc. Uważali, że takie lęki mogą trwać całe życie, jeśli się ich nie usunie, choć przyznawali, że to przekonanie nie jest dobrze ugruntowane.
Opisali też, jak próbowaliby usunąć strach: przez wielokrotną ekspozycję, aż reakcja wygaśnie, przez łączenie budzącego lęk przedmiotu z jedzeniem lub kojącym dotykiem oraz przez pozwolenie Albertowi naśladować innych, którzy spokojnie trzymają zwierzęta.
Niczego z tego nie wypróbowano. Albert opuścił szpital w dniu ostatnich testów, a autorzy piszą, że z góry wiedzieli o jego wyjeździe.
W artykule łatwo przeoczyć jeden drobny szczegół. Zdenerwowany Albert wkładał kciuk do buzi, a gdy go ssał, przerażające przedmioty zdawały się przestawać na niego działać. Badacze musieli wyjmować mu kciuk z buzi, żeby uzyskać reakcję strachu.
Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)
Wynik słabszy niż jego reputacja. Ograniczenia widać już w samym artykule. To jedno dziecko, obserwowane przez osoby liczące na konkretny wynik, bez niezależnego pomiaru. Jego reakcje różniły się w zależności od przedmiotu i pomieszczenia, strach przed szczurem słabł w ciągu kilku dni i trzeba go było podtrzymywać, a samouspokajanie mogło go wyłączyć. Badania nigdy nie powtórzono w tej samej formie, więc nie sposób stwierdzić, na ile typowe były reakcje Alberta.
Wersja podręcznikowa. W 1979 roku historyk psychologii Ben Harris opublikował tekst „Whatever happened to Little Albert?” („Co się stało z Małym Albertem?”), jedną z pierwszych dokładnych analiz tego, jak opowiadano o badaniu. Harris i inni udokumentowali później, jak podręczniki zmieniały wiele szczegółów: szczur laboratoryjny stał się zwierzątkiem domowym, jako warunkowany obiekt wymieniano inne zwierzęta, Albert stawał się starszym dzieckiem, a niektóre książki podawały, że jego strach usunięto, czego nigdy nie zrobiono. Harris doszedł później do wniosku, że poprawianie podręczników błąd po błędzie niewiele dało.
Kim był Albert? Pierwsza odpowiedź. W 2009 roku psychologowie Beck, Levinson i Irons zasugerowali, że Albertem był Douglas Merritte, którego matka pracowała w Harriet Lane Home i, jak przypuszczali, była tam mamką. Oparli się na spisie szpitalnym z 1920 roku, akcie urodzenia pasującym do szacowanego okresu narodzin, historii rodziny i sądowym porównaniu fotografii, które wykazało podobieństwa, ale nie potwierdziło tożsamości. Douglas zmarł w 1925 roku, w wieku sześciu lat, na wodogłowie. Autorzy uznali identyfikację za mocno uzasadnioną, ale przyznali, że żadne dokumenty z tamtego okresu nie wymieniają wprost dziecka.
Dalej idące twierdzenie. W 2012 roku Fridlund i współpracownicy, w tym Beck, poszli dalej. Na podstawie dokumentacji medycznej Douglasa Merritte’a i analizy filmu Watsona przez neurologa dziecięcego argumentowali, że dziecko od urodzenia miało zaburzenia neurologiczne, a Watson prawdopodobnie o tym wiedział i przedstawił je jako zdrowe. Sami autorzy określili dowody na wiedzę Watsona jako poszlakowe.
Druga odpowiedź. W 2014 roku Russell Powell, Nancy Digdon, Ben Harris i Christopher Smithson wskazali inne dziecko: Alberta Bargera, syna innej mamki wymienionej w tym samym spisie. Jego karta szpitalna zapisuje go jako „Albert Barger”, co pasuje do „Albert B.”. Jego odnotowana waga w wieku dziewięciu miesięcy (około 22 funtów) jest bliska podanym 21 funtom, podczas gdy Douglas Merritte ważył w podobnym wieku około 15 funtów. Albert Barger opuścił też szpital w wieku, który artykuł podaje dla ostatniej sesji. Dorastał pod innym nazwiskiem, żył do 2007 roku i, według krewnej, nie lubił psów ani w ogóle zwierząt. Autorzy zastrzegają, że nie potrafią stwierdzić, czy miało to cokolwiek wspólnego z eksperymentem.
W osobnym artykule z 2014 roku Digdon, Powell i Harris argumentowali, że film pokazuje zdrowe niemowlę i że teza o zaburzeniach neurologicznych oraz o rzekomych naruszeniach etycznych się nie broni. Spór nie jest formalnie rozstrzygnięty, ale identyfikacja Bargera pasuje do większej liczby szczegółów z pierwotnego raportu.
Co dalej działo się w tej dziedzinie. W 1924 roku Mary Cover Jones, pracująca pod kierunkiem Watsona, opublikowała przypadek Petera, trzylatka, który już wcześniej bał się białego królika. Stopniowo przybliżając królika, gdy Peter jadł coś, co lubił, zmniejszyła jego strach, aż chłopiec mógł go dotknąć. Często traktuje się to jako brakującą drugą połowę badania z Albertem: nie wywołanie strachu, ale jego odwrócenie.
Etyka
- Niemowlę celowo straszono, wielokrotnie, aż zaczęło płakać na widok przedmiotów, które kiedyś sprawiały mu radość.
- Zgoda nie jest udokumentowana. Artykuł nic nie mówi o pytaniu matki. Była pracownicą szpitala, co rodzi pytanie, na ile dobrowolna mogłaby być jakakolwiek zgoda.
- Strachu nigdy nie usunięto. Badacze z góry wiedzieli, że Albert wyjedzie, a mimo to przeprowadzili ostatnie testy i nie podjęli żadnej próby odwrócenia tego, co zrobili.
Watson i Rayner przyznawali, że mieli wahania i poczuwali się do pewnej odpowiedzialności. Uzasadniali badanie tym, że Albert i tak zetknie się z przerażającymi rzeczami, gdy opuści chroniące go środowisko szpitala. Współczesna komisja etyczna odrzuciłaby to rozumowanie: to, że krzywda mogłaby się zdarzyć w zwykłym życiu, nie jest powodem, by wyrządzać ją w laboratorium. Dziś komisja oczekiwałaby co najmniej świadomej zgody rodzica, który może swobodnie odmówić, prawa do przerwania badania przy każdej oznace cierpienia i rezygnacji z jakiejkolwiek próby wywołania trwałego strachu.
Co to znaczy dzisiaj
Główna idea przetrwała mimo wad badania. Lęków można się nauczyć przez skojarzenie, ale można się ich też oduczyć. Praca Jones z Peterem jest wczesną poprzedniczką dzisiejszych metod stopniowej ekspozycji stosowanych w leczeniu fobii.
Badanie niesie też lekcję o samej nauce. Pojedynczy, słabo kontrolowany przypadek stał się klasyką, bo opowiadał wyraźną historię, a ta historia z każdym kolejnym przekazem stawała się gładsza. Wynika z tego kilka nawyków, choć wykraczają one poza wszystko, co sprawdzali Watson i Rayner:
- Gdy słynne badanie opisuje się jednym zgrabnym zdaniem, warto zapytać, ilu osób dotyczyło.
- Przerażające doświadczenie może zabarwić nasze reakcje na podobne rzeczy; dostrzeżenie tego związku jest często pierwszym krokiem do jego rozluźnienia.
Jak by ci poszło?
Już wkrótce. Tym razem nie chodzi o to, czy udałoby się ciebie uwarunkować. To ty jesteś komisją etyczną. Przeczytasz krótkie opisy tego, co krok po kroku planowali Watson i Rayner, i w każdym momencie zdecydujesz, czy to zatwierdzasz, prosisz o zmiany, czy przerywasz. Na koniec zobaczysz, gdzie granicę wyznaczyłaby współczesna komisja.
Najczęściej zadawane pytania
Co się wydarzyło w eksperymencie z Małym Albertem?
W latach 1919–1920 John B. Watson i Rosalie Rayner pokazali jedenastomiesięcznemu chłopcu białego szczura, a gdy go dotykał, uderzali młotkiem w stalowy pręt za jego głową. Po siedmiu takich połączeniach sam szczur sprawiał, że chłopiec płakał i odczołgiwał się. Później reagował strachem także na królika, psa, futro i maskę Świętego Mikołaja.
Czy Mały Albert został kiedyś wyleczony ze strachu?
Nie. Watson i Rayner opisali kilka metod, które chcieli wypróbować, ale Albert opuścił szpital w dniu ostatnich testów i nie podjęto żadnej próby usunięcia strachu. Doniesienia, że go „odwarunkowano”, to późniejszy błąd podręczników.
Kim naprawdę był Mały Albert?
To kwestia sporna. W 2009 roku Beck, Levinson i Irons wskazali Douglasa Merritte’a, chłopca, który zmarł w wieku sześciu lat. W 2014 roku Russell Powell i współpracownicy argumentowali, że lepiej pasuje Albert Barger, który żył do 2007 roku. Hipoteza o Bargerze lepiej zgadza się z imieniem, wagą i datami z pierwotnego raportu, ale żaden dokument nie wymienia wprost nazwiska dziecka z filmu.
Czy eksperyment z Małym Albertem był etyczny?
Według dzisiejszych standardów nie. Niemowlę celowo straszono, artykuł nie wspomina o prośbie o zgodę matki, a strachu nigdy nie usunięto. Watson i Rayner przyznawali, że mieli wahania, ale twierdzili, że i tak zetknie się z takimi lękami, gdy tylko opuści chroniące go środowisko szpitala.
Źródła
- Watson, J. B., & Rayner, R. (1920). Conditioned emotional reactions. Journal of Experimental Psychology, 3(1), 1–14. doi:10.1037/h0069608
- Beck, H. P., Levinson, S., & Irons, G. (2009). Finding Little Albert: A journey to John B. Watson's infant laboratory. American Psychologist, 64(7), 605–614. doi:10.1037/a0017234
- Fridlund, A. J., Beck, H. P., Goldie, W. D., & Irons, G. (2012). Little Albert: A neurologically impaired child. History of Psychology, 15(4), 302–327. doi:10.1037/a0026720
- Powell, R. A., Digdon, N., Harris, B., & Smithson, C. (2014). Correcting the record on Watson, Rayner, and Little Albert: Albert Barger as 'psychology's lost boy'. American Psychologist, 69(6), 600–611. doi:10.1037/a0036854
- Digdon, N., Powell, R. A., & Harris, B. (2014). Little Albert's alleged neurological impairment: Watson, Rayner, and historical revision. History of Psychology, 17(4), 312–324. doi:10.1037/a0037325
- Harris, B. (1979). Whatever happened to Little Albert? American Psychologist, 34(2), 151–160. doi:10.1037/0003-066X.34.2.151
- Harris, B. (2011). Letting go of Little Albert: Disciplinary memory, history, and the uses of myth. Journal of the History of the Behavioral Sciences, 47(1), 1–17. doi:10.1002/jhbs.20470
- Jones, M. C. (1924). A laboratory study of fear: The case of Peter. Pedagogical Seminary, 31, 308–315.