Mary D. Salter Ainsworth, Silvia M. Bell i współpracownicy · 1970–1978

Obca Sytuacja

Gdy roczne dziecko na chwilę zostaje samo w nieznanym pokoju, a rodzic wraca, co ponowne spotkanie mówi o ich relacji?

  • Uniwersytet Johnsa Hopkinsa, Baltimore, USA (później próby międzykulturowe w Europie, Izraelu, Japonii i innych krajach)
  • Zreplikowany, z zastrzeżeniami

Pytanie

Teoria przywiązania wyrosła z prac Johna Bowlby’ego, który traktował więź niemowlęcia z osobą, która się nim opiekuje, jako coś, co pełni funkcję biologiczną i ewolucyjną. Mary Ainsworth chciała zobaczyć tę więź w działaniu. Jej pomysł był prosty: przywiązanie i eksploracja ciągną w przeciwne strony. Dziecko, które czuje się bezpiecznie, traktuje rodzica jak bazę i wyrusza badać otoczenie; dziecko, które czuje się zagrożone, przestaje eksplorować i szuka rodzica.

Co się więc stanie, jeśli delikatnie podniesie się stawkę? Umieśćmy roczne dziecko w nieznanym pokoju, dodajmy obcą osobę i niech rodzic wyjdzie na kilka minut. Najwięcej, jak odkryła Ainsworth, mówi nie rozłąka, lecz ponowne spotkanie.

Jak to przeprowadzono

Ainsworth i jej zespół z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa w Baltimore od urodzenia dzieci odwiedzali już rodziny w domach, w trwających około czterech godzin wizytach mniej więcej co trzy tygodnie. Około pierwszych urodzin każda matka z dzieckiem przychodziła do laboratorium na sesję złożoną z ośmiu krótkich epizodów:

  1. Matkę z dzieckiem wprowadza się do pokoju z zabawkami (około 30 sekund).
  2. Matka i dziecko są same; dziecko może swobodnie badać otoczenie (3 minuty).
  3. Do matki i dziecka dołącza obca osoba (3 minuty).
  4. Matka wychodzi; obca osoba zostaje z dzieckiem (pierwsza rozłąka, 3 minuty lub krócej).
  5. Matka wraca, a obca osoba wychodzi (pierwsze ponowne spotkanie).
  6. Matka znów wychodzi; dziecko zostaje samo (druga rozłąka, 3 minuty lub krócej).
  7. Obca osoba wraca do pokoju (3 minuty lub krócej).
  8. Matka wraca (drugie ponowne spotkanie).

Epizody rozłąki skracano, jeśli dziecko bardzo się zdenerwowało. Badacze notowali eksplorację, płacz, a przede wszystkim to, co dziecko robiło, gdy matka wracała: czy jej szukało, przywierało do niej, odpychało ją czy ją ignorowało?

Pierwszy pełny raport, autorstwa Ainsworth i Silvii Bell z 1970 roku, opisywał 56 białych niemowląt z klasy średniej w wieku od 49 do 51 tygodni. Wcześniejszy preprint pokazuje, z czego składała się ta liczba: 23 dzieci pochodziło z badania z obserwacją domową, a 33 badano tylko w laboratorium. Książka Patterns of Attachment („Wzorce przywiązania”) autorstwa Ainsworth, Mary Blehar, Everetta Watersa i Sally Wall (1978) zebrała pełne badanie podłużne 26 rodzin z Baltimore, obserwowanych w domu przez ponad 70 godzin każda w ciągu pierwszego roku.

Co z tego wyszło

Dzieci więcej eksplorowały, gdy matka była obecna, a mniej, gdy wyszła; podczas rozłąki narastały płacz i poszukiwanie. Przy ponownym spotkaniu większość dzieci szukała bliskości, ale nie wszystkie, i to wyjątki stały się sednem badania. Ainsworth podzieliła dzieci na trzy grupy, każdą z podgrupami:

W próbach amerykańskich przybliżone proporcje zaczęto podawać jako około 70% bezpiecznych, 20% unikających i 10% opornych.

To wizyty domowe nadały kategoriom znaczenie. Matki dzieci z grupy B oceniano w ciągu roku jako najbardziej wrażliwe na sygnały dzieci; matki dzieci z grup A i C oceniano jako mniej wrażliwe, z różnicami między nimi pod względem nadmiernej ingerencji, odrzucania czy niedostępności. W danych z Baltimore korelacja między wrażliwością matki a bezpieczeństwem przywiązania dziecka była bardzo wysoka, około 0,78.

Czwarta kategoria. W następnej dekadzie badacze wciąż trafiali na dzieci, które nie pasowały ani do A, ani do B, ani do C. Mary Main, dawna doktorantka Ainsworth, pracująca już wtedy na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, stwierdziła, że wiele rzekomo „niesklasyfikowalnych” niemowląt zachowywało się w obecności rodzica nietypowo. Wspólnie z Judith Solomon opisała wzorzec zdezorganizowany/zdezorientowany (D) (1986, procedury kodowania w 1990). Definiują go zwykle krótkie zachowania, które wydają się pozbawione celu lub wzajemnie sprzeczne: zbliżanie się z odwróconą głową, zastyganie, nieruchomienie, źle zgrane w czasie ruchy albo jawne oznaki obawy wobec rodzica. Koderzy przyznają klasyfikację D obok najlepiej pasującego wzorca A, B lub C i tylko wtedy, gdy takie zachowanie jest dostatecznie nasilone; łagodne, przelotne jego wersje są częste.

Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)

Wzorce występują w wielu krajach, ale ich proporcje się zmieniają. W 1988 roku Marinus van IJzendoorn i P. M. Kroonenberg połączyli prawie 2000 klasyfikacji z Obcej Sytuacji z 32 prób w ośmiu krajach. Przywiązanie bezpieczne było wszędzie najczęstszym wzorcem. Zarysowała się tendencja do większej liczby klasyfikacji unikających w próbach z Europy Zachodniej i większej liczby opornych w Izraelu i Japonii. Najbardziej uderzające było jednak to, że różnice wewnątrz krajów były około półtora raza większe niż różnice między nimi: dwie próby z tego samego kraju mogły się różnić bardziej niż próby z różnych kontynentów.

Czy stres jest taki sam dla każdego dziecka? Wczesna próba japońska wykazała 37% niemowląt opornych i żadnego unikającego. Badacz przywiązania L. A. Sroufe sugerował, że japońskie dzieci w tamtym czasie rzadko rozstawały się z matkami, więc procedura była dla nich bardziej przerażająca, zwłaszcza gdy rozłąki trwały pełny czas. W próbach z izraelskich kibuców wiele sesji trzeba było skrócić lub przerwać, ponieważ dzieci nie dawały się uspokoić. W 1990 roku japoński badacz K. Takahashi podał w wątpliwość, czy podstawowe założenia procedury sprawdzają się w Japonii. W 2000 roku Rothbaum i współpracownicy poszli dalej, twierdząc, że pojęcia wrażliwości, kompetencji i „bezpiecznej bazy” w teorii przywiązania odzwierciedlają zachodnie wartości niezależności, podczas gdy w Japonii ceni się bliskość i zależność (amae); zachowanie, które w Baltimore wygląda na „ambiwalentne”, może tam być zwyczajne. Obrońcy teorii, wśród nich van IJzendoorn i Sagi (1999), doszli do wniosku, że wyniki międzykulturowe są w ogólnych zarysach zgodne z teorią.

Temperament czy relacja? Psycholog rozwojowy J. Kagan dowodził, że kategorie mogą częściowo odzwierciedlać wrodzone różnice w tym, jak łatwo dzieci wpadają w niepokój: dziecko, które bardzo się denerwuje, gdy matka wychodzi, z większym prawdopodobieństwem rzuci się do niej po powrocie i zostanie ocenione jako bezpieczne. Sroufe odpowiedział w 1985 roku kilkoma argumentami: niektóre dzieci są klasyfikowane inaczej z matką, a inaczej z ojcem, co trudno wyjaśnić stałą cechą; klasyfikacje w klasie średniej były bardzo stabilne w ciągu sześciu miesięcy; a sam płacz nie odróżnia grup, ponieważ niektóre bezpiecznie przywiązane dzieci płaczą tak mało jak unikające, a inne tak dużo jak oporne. Sroufe przyznawał, że temperament może wpływać na to, jak wzorzec się wyraża. To, jak duży jest udział temperamentu, wciąż jest przedmiotem dyskusji.

Efekt mniejszy niż w oryginale. Związek między wrażliwością a bezpieczeństwem przywiązania z Baltimore okazał się później znacznie słabszy. Metaanaliza 66 badań (4176 par matka–dziecko) z 1997 roku wykazała w najbardziej rygorystycznym zestawie badań korelację około 0,24 (po korekcie na błąd pomiaru), wobec 0,78 w Baltimore – rozbieżność, którą autorzy wiązali częściowo z małą, eksploracyjną próbą oryginalnego badania. Wrażliwość ma znaczenie, ale jest jednym z kilku czynników.

Jak częsty jest typ D? Metaanaliza prawie 80 badań z 1999 roku wykazała, że około 15% niemowląt z rodzin z klasy średniej, spoza grup klinicznych, klasyfikowano jako zdezorganizowane, przy odsetkach dwa–trzy razy wyższych w niektórych grupach wysokiego ryzyka, na przykład po doświadczeniu krzywdzenia. W 2017 roku duża grupa badaczy przywiązania, w tym Solomon i Sroufe, ostrzegła, że typ D bywa niewłaściwie wykorzystywany: to klasyfikacja badawcza, a nie diagnoza, nie może służyć do wykrywania krzywdzenia, a odebranie dziecka „nigdy nie może być uzasadnione wyłącznie” na tej podstawie.

Etyka

Obca Sytuacja nie opiera się na wprowadzaniu w błąd: matki uczestniczyły w procedurze, wychodząc i wracając na umówiony znak. Z założenia wywołuje jednak łagodny stres. Pierwotna zasada skracania rozłąki, gdy dziecko jest bardzo zdenerwowane, jest częścią procedury. Raporty, które przeczytaliśmy, nie opisują, w jaki sposób uzyskiwano zgodę w latach 60.

Główne pytanie etyczne, które pojawiło się później, dotyczy kultury: stres, który dla jednych dzieci jest łagodny, może być znacznie silniejszy dla dzieci, które prawie nigdy nie rozstają się z matkami, jak sugerowały próby japońskie i z kibuców.

Co to znaczy dzisiaj

Obca Sytuacja dała psychologii rozwojowej jedno z jej najbardziej wpływowych narzędzi i wspólny język: przywiązanie bezpieczne, unikające, oporne, zdezorganizowane. Badacze podkreślają kwestie, które często giną, gdy procedura staje się popularną etykietką:

Sama Ainsworth w swoim ostatnim wywiadzie chciała, by procedurę stosowano razem z uważną obserwacją rodzin w ich codziennym życiu, a nie samodzielnie.

Wychodząc poza to, co badanie sprawdzało: badania sugerują, że ponowne spotkania niosą wiele informacji i że dzieci bardzo się różnią pod względem tego, jak okazują przywiązanie. Ta strona nie jest poradnikiem wychowawczym ani poradą kliniczną; każda wątpliwość dotycząca konkretnego dziecka to pytanie do wykwalifikowanego specjalisty, który zna rodzinę.

Jak by ci poszło?

Już wkrótce. Przejdź przez osiem epizodów w narysowanym pokoju, a potem przeczytaj krótkie opisy fikcyjnych ponownych spotkań i zgadnij, jaki wzorzec przypisałby im przeszkolony koder. Zobaczysz, jak często kategorie ekspertów zależą od kilku sekund zachowania. Jedno uczciwe zastrzeżenie: to zgadywanka o badaniach, a nie test ciebie ani żadnego prawdziwego dziecka.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest Obca Sytuacja?

To procedura laboratoryjna opracowana przez Mary Ainsworth i jej współpracowników dla niemowląt w wieku około roku. W ośmiu krótkich epizodach dziecko bawi się z rodzicem w nieznanym pokoju, spotyka obcą osobę, dwukrotnie zostaje pozostawione na kilka minut i dwukrotnie spotyka się z rodzicem ponownie. Badacze zwracają największą uwagę na to, jak dziecko reaguje, gdy rodzic wraca.

Czym są typy przywiązania A, B, C i D?

Dzieci z typem B (bezpiecznym) po powrocie rodzica szukają z nim kontaktu lub chętnie go przyjmują, a potem się uspokajają. Dzieci z typem A (unikającym) przy ponownym spotkaniu zwykle ignorują rodzica albo się od niego odwracają. Dzieci z typem C (opornym, czyli ambiwalentnym) szukają kontaktu, ale też mu się opierają, często ze złością, i trudno je uspokoić. Typ D (zdezorganizowany), dodany przez Mary Main i Judith Solomon, opisuje krótkie zachowania sprzeczne, zastygnięcia lub przejawy lęku, które nie pasują do żadnej zorganizowanej strategii. To badawcze klasyfikacje relacji, a nie diagnozy dziecka.

Czy wzorce przywiązania są takie same w każdej kulturze?

W metaanalizie z 1988 roku obejmującej prawie 2000 klasyfikacji z ośmiu krajów przywiązanie bezpieczne było najczęstszym wzorcem w każdym kraju. Jednak proporcje wzorców pozabezpiecznych się różniły: więcej klasyfikacji unikających było w próbach z Europy Zachodniej, a więcej opornych w Izraelu i Japonii, przy czym różnice wewnątrz krajów były około 1,5 raza większe niż różnice między nimi. Krytycy twierdzą, że procedura i jej kategorie niosą zachodnie założenia dotyczące niezależności.

Czy klasyfikacja zdezorganizowana oznacza, że dziecko było krzywdzone?

Nie. Przegląd z 2017 roku, przygotowany przez wielu czołowych badaczy przywiązania, stwierdza, że nie jest to diagnoza kliniczna, nie może służyć do wykrywania krzywdzenia i nie stanowi sama w sobie powodu, by odebrać dziecko rodzinie. Częściej występuje w grupach dzieci krzywdzonych i wysokiego ryzyka, ale ma też inne źródła, a wiele krzywdzonych niemowląt nie jest klasyfikowanych jako zdezorganizowane. Ta strona nie udziela porad w sprawie konkretnych dzieci; wątpliwości należy omówić z wykwalifikowanym specjalistą.

Źródła

  1. Ainsworth, M. D. S., & Bell, S. M. (1970). Attachment, exploration, and separation: Illustrated by the behavior of one-year-olds in a strange situation. Child Development, 41(1), 49–67. doi:10.2307/1127388
  2. Ainsworth, M. D. S., Bell, S. M. V., & Stayton, D. J. (1969). Individual differences in strange-situation behavior of one-year-olds. Johns Hopkins University (ERIC ED 056742). Later published in H. R. Schaffer (Ed.), The origins of human social relations (1971, pp. 17–58). Academic Press.
  3. Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum Associates. Reissued 2015 by Psychology Press.
  4. Main, M., & Solomon, J. (1986). Discovery of a new, insecure-disorganized/disoriented attachment pattern. In M. Yogman & T. B. Brazelton (Eds.), Affective development in infancy (pp. 95–124). Ablex.
  5. Main, M., & Solomon, J. (1990). Procedures for identifying infants as disorganized/disoriented during the Ainsworth Strange Situation. In M. T. Greenberg, D. Cicchetti, & E. M. Cummings (Eds.), Attachment in the preschool years (pp. 121–160). University of Chicago Press.
  6. van IJzendoorn, M. H., & Kroonenberg, P. M. (1988). Cross-cultural patterns of attachment: A meta-analysis of the Strange Situation. Child Development, 59(1), 147–156. doi:10.1111/j.1467-8624.1988.tb03202.x
  7. Sagi, A., van IJzendoorn, M. H., & Koren-Karie, N. (1991). Primary appraisal of the Strange Situation: A cross-cultural analysis of preseparation episodes. Developmental Psychology, 27(4), 587–596. scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2901347/view
  8. De Wolff, M. S., & van IJzendoorn, M. H. (1997). Sensitivity and attachment: A meta-analysis on parental antecedents of infant attachment. Child Development, 68(4), 571–591. www.marinusvanijzendoorn.nl/wp-content/uploads/2012/07/De-Wolff-Van-IJzendoorn-1997.-Child-Development.-Sensitivity-Attachment-meta-analysis-parental-antecedents.pdf
  9. van IJzendoorn, M. H., Schuengel, C., & Bakermans-Kranenburg, M. J. (1999). Disorganized attachment in early childhood: Meta-analysis of precursors, concomitants, and sequelae. Development and Psychopathology, 11(2), 225–250. doi:10.1017/S0954579499002035
  10. Granqvist, P., Sroufe, L. A., Dozier, M., Hesse, E., Steele, M., van IJzendoorn, M. H., Solomon, J., Schuengel, C., Fearon, P., Bakermans-Kranenburg, M. J., et al. (2017). Disorganized attachment in infancy: A review of the phenomenon and its implications for clinicians and policy-makers. Attachment & Human Development, 19(6), 534–558. doi:10.1080/14616734.2017.1354040
  11. Duschinsky, R. (2018). Disorganization, fear and attachment: Working towards clarification. Infant Mental Health Journal, 39(1), 17–29. doi:10.1002/imhj.21689
  12. Sroufe, L. A. (1985). Attachment classification from the perspective of infant–caregiver relationships and infant temperament. Child Development, 56, 1–14. psychology.psy.sunysb.edu/attachment/online/Sroufe%20articles/Sroufe_1985CD%20Attachment%20and%20temperament.pdf
  13. Kagan, J. (1982). Psychological research on the human infant: An evaluative summary. W. T. Grant Foundation.
  14. Waters, E. (1978). The stability of individual differences in infant–mother attachment. Child Development, 49, 483–494.
  15. Miyake, K., Chen, S., & Campos, J. (1985). Infant temperament, mother's mode of interaction, and attachment in Japan: An interim report. Monographs of the Society for Research in Child Development, 50(1–2, Serial No. 209), 276–297.
  16. Takahashi, K. (1990). Are the key assumptions of the 'strange situation' procedure universal? A view from Japanese research. Human Development, 33(1), 23–30.
  17. Rothbaum, F., Weisz, J., Pott, M., Miyake, K., & Morelli, G. (2000). Attachment and culture: Security in the United States and Japan. American Psychologist, 55(10), 1093–1104. doi:10.1037/0003-066X.55.10.1093
  18. Spies, R., & Duschinsky, R. (2021). Inheriting Mary Ainsworth and the Strange Situation: Questions of legacy, authority, and methodology for contemporary developmental attachment researchers. SAGE Open, 11(3). doi:10.1177/21582440211047577
  19. California Magazine (Cal Alumni Association, UC Berkeley), Summer 2012: feature on attachment research and Mary Main's work. alumni.berkeley.edu/california-magazine/summer-2012-north-south/stuck-you/