Pytanie
Teoria przywiązania wyrosła z prac Johna Bowlby’ego, który traktował więź niemowlęcia z osobą, która się nim opiekuje, jako coś, co pełni funkcję biologiczną i ewolucyjną. Mary Ainsworth chciała zobaczyć tę więź w działaniu. Jej pomysł był prosty: przywiązanie i eksploracja ciągną w przeciwne strony. Dziecko, które czuje się bezpiecznie, traktuje rodzica jak bazę i wyrusza badać otoczenie; dziecko, które czuje się zagrożone, przestaje eksplorować i szuka rodzica.
Co się więc stanie, jeśli delikatnie podniesie się stawkę? Umieśćmy roczne dziecko w nieznanym pokoju, dodajmy obcą osobę i niech rodzic wyjdzie na kilka minut. Najwięcej, jak odkryła Ainsworth, mówi nie rozłąka, lecz ponowne spotkanie.
Jak to przeprowadzono
Ainsworth i jej zespół z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa w Baltimore od urodzenia dzieci odwiedzali już rodziny w domach, w trwających około czterech godzin wizytach mniej więcej co trzy tygodnie. Około pierwszych urodzin każda matka z dzieckiem przychodziła do laboratorium na sesję złożoną z ośmiu krótkich epizodów:
- Matkę z dzieckiem wprowadza się do pokoju z zabawkami (około 30 sekund).
- Matka i dziecko są same; dziecko może swobodnie badać otoczenie (3 minuty).
- Do matki i dziecka dołącza obca osoba (3 minuty).
- Matka wychodzi; obca osoba zostaje z dzieckiem (pierwsza rozłąka, 3 minuty lub krócej).
- Matka wraca, a obca osoba wychodzi (pierwsze ponowne spotkanie).
- Matka znów wychodzi; dziecko zostaje samo (druga rozłąka, 3 minuty lub krócej).
- Obca osoba wraca do pokoju (3 minuty lub krócej).
- Matka wraca (drugie ponowne spotkanie).
Epizody rozłąki skracano, jeśli dziecko bardzo się zdenerwowało. Badacze notowali eksplorację, płacz, a przede wszystkim to, co dziecko robiło, gdy matka wracała: czy jej szukało, przywierało do niej, odpychało ją czy ją ignorowało?
Pierwszy pełny raport, autorstwa Ainsworth i Silvii Bell z 1970 roku, opisywał 56 białych niemowląt z klasy średniej w wieku od 49 do 51 tygodni. Wcześniejszy preprint pokazuje, z czego składała się ta liczba: 23 dzieci pochodziło z badania z obserwacją domową, a 33 badano tylko w laboratorium. Książka Patterns of Attachment („Wzorce przywiązania”) autorstwa Ainsworth, Mary Blehar, Everetta Watersa i Sally Wall (1978) zebrała pełne badanie podłużne 26 rodzin z Baltimore, obserwowanych w domu przez ponad 70 godzin każda w ciągu pierwszego roku.
Co z tego wyszło
Dzieci więcej eksplorowały, gdy matka była obecna, a mniej, gdy wyszła; podczas rozłąki narastały płacz i poszukiwanie. Przy ponownym spotkaniu większość dzieci szukała bliskości, ale nie wszystkie, i to wyjątki stały się sednem badania. Ainsworth podzieliła dzieci na trzy grupy, każdą z podgrupami:
- Grupa B (bezpieczna): dziecko po powrocie matki aktywnie ją wita lub jej szuka, otrzymuje ukojenie, jeśli jest zdenerwowane, i wraca do zabawy. To była największa grupa.
- Grupa A (unikająca): dziecko przy ponownym spotkaniu wykazuje małe zainteresowanie bliskością i zwykle odwraca wzrok od matki, odsuwa się od niej albo ją ignoruje.
- Grupa C (oporna, czyli ambiwalentna): dziecko chce kontaktu, ale też mu się opiera, często ze złością, albo jest zbyt bierne, by traktować matkę jak bazę; takie dzieci trudno uspokoić.
W próbach amerykańskich przybliżone proporcje zaczęto podawać jako około 70% bezpiecznych, 20% unikających i 10% opornych.
To wizyty domowe nadały kategoriom znaczenie. Matki dzieci z grupy B oceniano w ciągu roku jako najbardziej wrażliwe na sygnały dzieci; matki dzieci z grup A i C oceniano jako mniej wrażliwe, z różnicami między nimi pod względem nadmiernej ingerencji, odrzucania czy niedostępności. W danych z Baltimore korelacja między wrażliwością matki a bezpieczeństwem przywiązania dziecka była bardzo wysoka, około 0,78.
Czwarta kategoria. W następnej dekadzie badacze wciąż trafiali na dzieci, które nie pasowały ani do A, ani do B, ani do C. Mary Main, dawna doktorantka Ainsworth, pracująca już wtedy na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, stwierdziła, że wiele rzekomo „niesklasyfikowalnych” niemowląt zachowywało się w obecności rodzica nietypowo. Wspólnie z Judith Solomon opisała wzorzec zdezorganizowany/zdezorientowany (D) (1986, procedury kodowania w 1990). Definiują go zwykle krótkie zachowania, które wydają się pozbawione celu lub wzajemnie sprzeczne: zbliżanie się z odwróconą głową, zastyganie, nieruchomienie, źle zgrane w czasie ruchy albo jawne oznaki obawy wobec rodzica. Koderzy przyznają klasyfikację D obok najlepiej pasującego wzorca A, B lub C i tylko wtedy, gdy takie zachowanie jest dostatecznie nasilone; łagodne, przelotne jego wersje są częste.
Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)
Wzorce występują w wielu krajach, ale ich proporcje się zmieniają. W 1988 roku Marinus van IJzendoorn i P. M. Kroonenberg połączyli prawie 2000 klasyfikacji z Obcej Sytuacji z 32 prób w ośmiu krajach. Przywiązanie bezpieczne było wszędzie najczęstszym wzorcem. Zarysowała się tendencja do większej liczby klasyfikacji unikających w próbach z Europy Zachodniej i większej liczby opornych w Izraelu i Japonii. Najbardziej uderzające było jednak to, że różnice wewnątrz krajów były około półtora raza większe niż różnice między nimi: dwie próby z tego samego kraju mogły się różnić bardziej niż próby z różnych kontynentów.
Czy stres jest taki sam dla każdego dziecka? Wczesna próba japońska wykazała 37% niemowląt opornych i żadnego unikającego. Badacz przywiązania L. A. Sroufe sugerował, że japońskie dzieci w tamtym czasie rzadko rozstawały się z matkami, więc procedura była dla nich bardziej przerażająca, zwłaszcza gdy rozłąki trwały pełny czas. W próbach z izraelskich kibuców wiele sesji trzeba było skrócić lub przerwać, ponieważ dzieci nie dawały się uspokoić. W 1990 roku japoński badacz K. Takahashi podał w wątpliwość, czy podstawowe założenia procedury sprawdzają się w Japonii. W 2000 roku Rothbaum i współpracownicy poszli dalej, twierdząc, że pojęcia wrażliwości, kompetencji i „bezpiecznej bazy” w teorii przywiązania odzwierciedlają zachodnie wartości niezależności, podczas gdy w Japonii ceni się bliskość i zależność (amae); zachowanie, które w Baltimore wygląda na „ambiwalentne”, może tam być zwyczajne. Obrońcy teorii, wśród nich van IJzendoorn i Sagi (1999), doszli do wniosku, że wyniki międzykulturowe są w ogólnych zarysach zgodne z teorią.
Temperament czy relacja? Psycholog rozwojowy J. Kagan dowodził, że kategorie mogą częściowo odzwierciedlać wrodzone różnice w tym, jak łatwo dzieci wpadają w niepokój: dziecko, które bardzo się denerwuje, gdy matka wychodzi, z większym prawdopodobieństwem rzuci się do niej po powrocie i zostanie ocenione jako bezpieczne. Sroufe odpowiedział w 1985 roku kilkoma argumentami: niektóre dzieci są klasyfikowane inaczej z matką, a inaczej z ojcem, co trudno wyjaśnić stałą cechą; klasyfikacje w klasie średniej były bardzo stabilne w ciągu sześciu miesięcy; a sam płacz nie odróżnia grup, ponieważ niektóre bezpiecznie przywiązane dzieci płaczą tak mało jak unikające, a inne tak dużo jak oporne. Sroufe przyznawał, że temperament może wpływać na to, jak wzorzec się wyraża. To, jak duży jest udział temperamentu, wciąż jest przedmiotem dyskusji.
Efekt mniejszy niż w oryginale. Związek między wrażliwością a bezpieczeństwem przywiązania z Baltimore okazał się później znacznie słabszy. Metaanaliza 66 badań (4176 par matka–dziecko) z 1997 roku wykazała w najbardziej rygorystycznym zestawie badań korelację około 0,24 (po korekcie na błąd pomiaru), wobec 0,78 w Baltimore – rozbieżność, którą autorzy wiązali częściowo z małą, eksploracyjną próbą oryginalnego badania. Wrażliwość ma znaczenie, ale jest jednym z kilku czynników.
Jak częsty jest typ D? Metaanaliza prawie 80 badań z 1999 roku wykazała, że około 15% niemowląt z rodzin z klasy średniej, spoza grup klinicznych, klasyfikowano jako zdezorganizowane, przy odsetkach dwa–trzy razy wyższych w niektórych grupach wysokiego ryzyka, na przykład po doświadczeniu krzywdzenia. W 2017 roku duża grupa badaczy przywiązania, w tym Solomon i Sroufe, ostrzegła, że typ D bywa niewłaściwie wykorzystywany: to klasyfikacja badawcza, a nie diagnoza, nie może służyć do wykrywania krzywdzenia, a odebranie dziecka „nigdy nie może być uzasadnione wyłącznie” na tej podstawie.
Etyka
Obca Sytuacja nie opiera się na wprowadzaniu w błąd: matki uczestniczyły w procedurze, wychodząc i wracając na umówiony znak. Z założenia wywołuje jednak łagodny stres. Pierwotna zasada skracania rozłąki, gdy dziecko jest bardzo zdenerwowane, jest częścią procedury. Raporty, które przeczytaliśmy, nie opisują, w jaki sposób uzyskiwano zgodę w latach 60.
Główne pytanie etyczne, które pojawiło się później, dotyczy kultury: stres, który dla jednych dzieci jest łagodny, może być znacznie silniejszy dla dzieci, które prawie nigdy nie rozstają się z matkami, jak sugerowały próby japońskie i z kibuców.
Co to znaczy dzisiaj
Obca Sytuacja dała psychologii rozwojowej jedno z jej najbardziej wpływowych narzędzi i wspólny język: przywiązanie bezpieczne, unikające, oporne, zdezorganizowane. Badacze podkreślają kwestie, które często giną, gdy procedura staje się popularną etykietką:
- Kategorie opisują relację w określonym momencie, a nie stałą cechę dziecka. Dziecko może być klasyfikowane inaczej z każdym z rodziców.
- Opracowano je dla dzieci w wieku od około 12 do 20 miesięcy, w standaryzowanym pokoju, a oceniają je przeszkoleni koderzy. Nie służą do oceniania w domu ani w żłobku.
- Klasyfikacja zdezorganizowana nie prowadzi nieuchronnie do późniejszych problemów; na poziomie grupy jest jedynie słabym lub umiarkowanym predyktorem.
Sama Ainsworth w swoim ostatnim wywiadzie chciała, by procedurę stosowano razem z uważną obserwacją rodzin w ich codziennym życiu, a nie samodzielnie.
Wychodząc poza to, co badanie sprawdzało: badania sugerują, że ponowne spotkania niosą wiele informacji i że dzieci bardzo się różnią pod względem tego, jak okazują przywiązanie. Ta strona nie jest poradnikiem wychowawczym ani poradą kliniczną; każda wątpliwość dotycząca konkretnego dziecka to pytanie do wykwalifikowanego specjalisty, który zna rodzinę.
Jak by ci poszło?
Już wkrótce. Przejdź przez osiem epizodów w narysowanym pokoju, a potem przeczytaj krótkie opisy fikcyjnych ponownych spotkań i zgadnij, jaki wzorzec przypisałby im przeszkolony koder. Zobaczysz, jak często kategorie ekspertów zależą od kilku sekund zachowania. Jedno uczciwe zastrzeżenie: to zgadywanka o badaniach, a nie test ciebie ani żadnego prawdziwego dziecka.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest Obca Sytuacja?
To procedura laboratoryjna opracowana przez Mary Ainsworth i jej współpracowników dla niemowląt w wieku około roku. W ośmiu krótkich epizodach dziecko bawi się z rodzicem w nieznanym pokoju, spotyka obcą osobę, dwukrotnie zostaje pozostawione na kilka minut i dwukrotnie spotyka się z rodzicem ponownie. Badacze zwracają największą uwagę na to, jak dziecko reaguje, gdy rodzic wraca.
Czym są typy przywiązania A, B, C i D?
Dzieci z typem B (bezpiecznym) po powrocie rodzica szukają z nim kontaktu lub chętnie go przyjmują, a potem się uspokajają. Dzieci z typem A (unikającym) przy ponownym spotkaniu zwykle ignorują rodzica albo się od niego odwracają. Dzieci z typem C (opornym, czyli ambiwalentnym) szukają kontaktu, ale też mu się opierają, często ze złością, i trudno je uspokoić. Typ D (zdezorganizowany), dodany przez Mary Main i Judith Solomon, opisuje krótkie zachowania sprzeczne, zastygnięcia lub przejawy lęku, które nie pasują do żadnej zorganizowanej strategii. To badawcze klasyfikacje relacji, a nie diagnozy dziecka.
Czy wzorce przywiązania są takie same w każdej kulturze?
W metaanalizie z 1988 roku obejmującej prawie 2000 klasyfikacji z ośmiu krajów przywiązanie bezpieczne było najczęstszym wzorcem w każdym kraju. Jednak proporcje wzorców pozabezpiecznych się różniły: więcej klasyfikacji unikających było w próbach z Europy Zachodniej, a więcej opornych w Izraelu i Japonii, przy czym różnice wewnątrz krajów były około 1,5 raza większe niż różnice między nimi. Krytycy twierdzą, że procedura i jej kategorie niosą zachodnie założenia dotyczące niezależności.
Czy klasyfikacja zdezorganizowana oznacza, że dziecko było krzywdzone?
Nie. Przegląd z 2017 roku, przygotowany przez wielu czołowych badaczy przywiązania, stwierdza, że nie jest to diagnoza kliniczna, nie może służyć do wykrywania krzywdzenia i nie stanowi sama w sobie powodu, by odebrać dziecko rodzinie. Częściej występuje w grupach dzieci krzywdzonych i wysokiego ryzyka, ale ma też inne źródła, a wiele krzywdzonych niemowląt nie jest klasyfikowanych jako zdezorganizowane. Ta strona nie udziela porad w sprawie konkretnych dzieci; wątpliwości należy omówić z wykwalifikowanym specjalistą.
Źródła
- Ainsworth, M. D. S., & Bell, S. M. (1970). Attachment, exploration, and separation: Illustrated by the behavior of one-year-olds in a strange situation. Child Development, 41(1), 49–67. doi:10.2307/1127388
- Ainsworth, M. D. S., Bell, S. M. V., & Stayton, D. J. (1969). Individual differences in strange-situation behavior of one-year-olds. Johns Hopkins University (ERIC ED 056742). Later published in H. R. Schaffer (Ed.), The origins of human social relations (1971, pp. 17–58). Academic Press.
- Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum Associates. Reissued 2015 by Psychology Press.
- Main, M., & Solomon, J. (1986). Discovery of a new, insecure-disorganized/disoriented attachment pattern. In M. Yogman & T. B. Brazelton (Eds.), Affective development in infancy (pp. 95–124). Ablex.
- Main, M., & Solomon, J. (1990). Procedures for identifying infants as disorganized/disoriented during the Ainsworth Strange Situation. In M. T. Greenberg, D. Cicchetti, & E. M. Cummings (Eds.), Attachment in the preschool years (pp. 121–160). University of Chicago Press.
- van IJzendoorn, M. H., & Kroonenberg, P. M. (1988). Cross-cultural patterns of attachment: A meta-analysis of the Strange Situation. Child Development, 59(1), 147–156. doi:10.1111/j.1467-8624.1988.tb03202.x
- Sagi, A., van IJzendoorn, M. H., & Koren-Karie, N. (1991). Primary appraisal of the Strange Situation: A cross-cultural analysis of preseparation episodes. Developmental Psychology, 27(4), 587–596. scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2901347/view
- De Wolff, M. S., & van IJzendoorn, M. H. (1997). Sensitivity and attachment: A meta-analysis on parental antecedents of infant attachment. Child Development, 68(4), 571–591. www.marinusvanijzendoorn.nl/wp-content/uploads/2012/07/De-Wolff-Van-IJzendoorn-1997.-Child-Development.-Sensitivity-Attachment-meta-analysis-parental-antecedents.pdf
- van IJzendoorn, M. H., Schuengel, C., & Bakermans-Kranenburg, M. J. (1999). Disorganized attachment in early childhood: Meta-analysis of precursors, concomitants, and sequelae. Development and Psychopathology, 11(2), 225–250. doi:10.1017/S0954579499002035
- Granqvist, P., Sroufe, L. A., Dozier, M., Hesse, E., Steele, M., van IJzendoorn, M. H., Solomon, J., Schuengel, C., Fearon, P., Bakermans-Kranenburg, M. J., et al. (2017). Disorganized attachment in infancy: A review of the phenomenon and its implications for clinicians and policy-makers. Attachment & Human Development, 19(6), 534–558. doi:10.1080/14616734.2017.1354040
- Duschinsky, R. (2018). Disorganization, fear and attachment: Working towards clarification. Infant Mental Health Journal, 39(1), 17–29. doi:10.1002/imhj.21689
- Sroufe, L. A. (1985). Attachment classification from the perspective of infant–caregiver relationships and infant temperament. Child Development, 56, 1–14. psychology.psy.sunysb.edu/attachment/online/Sroufe%20articles/Sroufe_1985CD%20Attachment%20and%20temperament.pdf
- Kagan, J. (1982). Psychological research on the human infant: An evaluative summary. W. T. Grant Foundation.
- Waters, E. (1978). The stability of individual differences in infant–mother attachment. Child Development, 49, 483–494.
- Miyake, K., Chen, S., & Campos, J. (1985). Infant temperament, mother's mode of interaction, and attachment in Japan: An interim report. Monographs of the Society for Research in Child Development, 50(1–2, Serial No. 209), 276–297.
- Takahashi, K. (1990). Are the key assumptions of the 'strange situation' procedure universal? A view from Japanese research. Human Development, 33(1), 23–30.
- Rothbaum, F., Weisz, J., Pott, M., Miyake, K., & Morelli, G. (2000). Attachment and culture: Security in the United States and Japan. American Psychologist, 55(10), 1093–1104. doi:10.1037/0003-066X.55.10.1093
- Spies, R., & Duschinsky, R. (2021). Inheriting Mary Ainsworth and the Strange Situation: Questions of legacy, authority, and methodology for contemporary developmental attachment researchers. SAGE Open, 11(3). doi:10.1177/21582440211047577
- California Magazine (Cal Alumni Association, UC Berkeley), Summer 2012: feature on attachment research and Mary Main's work. alumni.berkeley.edu/california-magazine/summer-2012-north-south/stuck-you/