Muzafer Sherif, O. J. Harvey i współpracownicy · 1954–1961

Eksperyment w Robbers Cave

Jeśli podzieli się zwykłe dzieci na dwie drużyny i każe im rywalizować, czy zwrócą się przeciwko sobie? I czy cokolwiek może je potem znów do siebie zbliżyć?

  • Obóz skautowski na terenie parku stanowego Robbers Cave w południowo-wschodniej Oklahomie
  • Kwestionowany

Pytanie

Na początku lat 50., po wojnie światowej i u progu zimnej wojny, psycholog społeczny Muzafer Sherif chciał się dowiedzieć, skąd bierze się wrogość między grupami. Jedna z popularnych odpowiedzi umieszczała jej źródło w jednostkach: w ludziach sfrustrowanych, źle przystosowanych albo uprzedzonych. Sherif podejrzewał coś prostszego i bardziej niepokojącego. Być może zwykli, dobrze przystosowani ludzie zwracają się przeciwko innej grupie, gdy obie grupy chcą czegoś, co może dostać tylko jedna z nich. A jeśli tak właśnie rodzi się wrogość, czego trzeba, by ją zakończyć?

Jak to przeprowadzono

Zespół badawczy zrekrutował 22 chłopców z Oklahoma City. Wszyscy kończyli piątą klasę, a ich średni wiek wynosił 11 lat i 1 miesiąc. Dobrano ich tak, by byli możliwie podobni i „typowi”: z protestanckich rodzin klasy średniej, mieszkający z obojgiem rodziców, z przeciętnymi wynikami w szkole i bez znanych problemów. Z każdej szkoły wzięto tylko jednego chłopca, a tych, którzy znali już kogoś z listy, skreślono, więc chłopcy zaczynali jako nieznajomi. Podzielono ich na dwie grupy po 11, dobrane pod względem wzrostu, wagi i sprawności sportowej.

Obóz mieścił się na ogrodzonym terenie skautowskim o powierzchni około 200 akrów (ok. 80 hektarów), otoczonym przez park stanowy Robbers Cave w południowo-wschodniej Oklahomie. Grupy przyjechały w różne dni, 19 i 20 czerwca 1954 roku, a badanie trwało około trzech tygodni. Badacze występowali przed chłopcami jako zwykły personel obozu: kierownik obozu i wychowawcy. Obserwatorzy robili notatki w ukryciu, wykonano około 1200 zdjęć, a niektóre rozmowy nagrano ukrytymi mikrofonami. Chłopcom nie powiedziano, że biorą udział w eksperymencie dotyczącym grup.

Plan miał trzy etapy:

  1. Tworzenie grup. Przez mniej więcej tydzień każda grupa żyła osobno, początkowo nie wiedząc o istnieniu drugiej. Podczas wędrówek, ognisk i wspólnych obowiązków każda wyłoniła przywódców, zwyczaje i nazwę: Grzechotniki (od grzechotników, na które ciągle się natykali) i Orły.
  2. Tarcia. Następnie personel pozwolił grupom odkryć nawzajem swoje istnienie i ogłosił turniej: baseball, przeciąganie liny, rozbijanie namiotów, inspekcje domków, poszukiwanie skarbu. Tylko zwycięska drużyna miała dostać puchar, medale i scyzoryki.
  3. Integracja. Na koniec badacze próbowali zmniejszyć wrogość, najpierw przez przyjazny kontakt, potem przez problemy, których żadna z grup nie mogła rozwiązać sama.

Co z tego wyszło

Rywalizacja szybko wywołała wrogość. Wyzwiska zaczęły się, zanim jeszcze rozpoczął się pierwszy mecz baseballu, i stawały się coraz ostrzejsze, łącznie z rasistowską obelgą wymierzoną w jednego z chłopców. Po przegranym przeciąganiu liny Orły zerwały i spaliły flagę Grzechotników. Grzechotniki odpłaciły nocnym najazdem na domek Orłów, przewracając łóżka. Potem przyszły kolejne najazdy, kradzieże i bójka na pięści, a personel kilka razy interweniował, by chłopcy nie zrobili sobie krzywdy. Turniej wygrały Orły. Każda grupa opisywała siebie w samych superlatywach, a drugą w negatywnych słowach.

Sam kontakt nie pomógł. Następnie badacze zebrali grupy razem w przyjemnych okolicznościach: na wspólnych posiłkach, pokazie filmu, fajerwerkach. We wszystkich siedmiu takich sytuacjach kontaktu tarcia utrzymały się albo się nasiliły. Posiłki zamieniały się w bitwy na jedzenie.

Pomogły wspólne cele. Później przyszła seria problemów, które wymagały obu grup. Personel potajemnie zablokował dopływ wody na obozie, a chłopcy z obu grup razem szukali i usuwali przeszkodę. Personel oznajmił, że obóz nie pokryje pełnego kosztu wypożyczenia filmu Wyspa skarbów, więc obie grupy, z pomocą personelu, złożyły się na niego. Podczas wyprawy ciężarówka z jedzeniem „zepsuła się”, a chłopcy razem ją pociągnęli tą samą liną, której używali do przeciągania.

Zmiana następowała stopniowo. Po epizodzie z wodą wrogość wróciła przy kolacji. Jednak z każdym kolejnym wspólnym problemem atmosfera się zmieniała. Grupy postanowiły wrócić do domu tym samym autobusem, a Grzechotniki wydały 5-dolarową nagrodę na koktajle mleczne dla wszystkich 20 pozostałych chłopców. Odsetek wyborów przyjaciół przekraczających granicę grupy wzrósł z 6,4% do 36,4% wśród Grzechotników i z 7,5% do 23,2% wśród Orłów. Odsetek Orłów odrzucających Grzechotniki spadł z 95% do 47,1%.

Wniosek Sherifa stał się znany jako teoria realistycznego konfliktu: wrogość między grupami wyrasta z rywalizacji o rzeczy, które może mieć tylko jedna strona, a zmniejszają ją cele nadrzędne, czyli cele, których pragną obie strony, ale które mogą osiągnąć tylko razem. Sherif twierdził też, że jeden czy dwa takie epizody nie wystarczą; potrzebna jest ich seria.

Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)

Był wcześniejszy obóz, który „się nie udał”. Raport z 1954 roku wspomina mimochodem o badaniu z 1953 roku, które przerwano na etapie konfliktu z powodu „różnych trudności i niesprzyjających warunków”. Odbyło się ono na obozie w pobliżu Middle Grove w stanie Nowy Jork, z grupami o nazwach Pantery i Pytony. Opierając się na materiałach archiwalnych i wywiadach, pisarka Gina Perry zrekonstruowała je w książce The Lost Boys (2018). Według jej relacji i opisujących ją doniesień prasowych personel kradł ubrania, przeciął linkę od flagi, przewrócił namiot i zniszczył ukulele jednego z chłopców, licząc, że każda grupa obwini drugą. Zamiast tego chłopcy w większości odmówili zwrócenia się przeciwko sobie, zaczęli podejrzewać personel i wspólnie odbudowali namiot. Sherif zakończył badanie. Niepublikowane notatki Herberta Kelmana, który brał w nim udział, również opisują, jak chłopcy zaczęli postrzegać eksperymentatorów jako prawdziwą „drugą grupę”. Historycy zauważają, że późniejsze opisy tego obozu autorstwa Sherifa z czasem się zmieniały.

Konflikt w Robbers Cave był częściowo wyreżyserowany. Sam raport z 1954 roku podaje, że personel utrzymywał wyrównany wynik turnieju z przewagą Orłów i że rezultat poszukiwania skarbu sterowano przez sposób wytyczenia tras. Personel tak też ustalał pory posiłków, by Grzechotniki pierwsze znalazły swoją spaloną flagę. Perry dodaje więcej na podstawie wywiadów i archiwów: personel dostarczył zapałek do spalenia flagi, robił zdjęcia podczas najazdów i notował przypadki dręczenia, nie interweniując. Jeden z badaczy, O. J. Harvey, powiedział jej, że zespół pozwolił Orłom wygrać, ponieważ część z nich tęskniła za domem i grupa mogłaby się inaczej rozpaść. Perry twierdzi, że badanie było bliższe demonstracji teorii niż jej sprawdzianowi.

Te krytyki same są przedmiotem sporu. W recenzji książki Perry Nick Haslam zgodził się, że wprowadzanie uczestników w błąd było niepokojące, ale zauważył, że było typowe dla tamtej epoki, i argumentował, że badania wrogości na małą skalę pozostają uprawnione. Stephen Reicher i Alex Haslam odczytują „porażkę” z 1953 roku jako odrębne odkrycie: to, jak ludzie interpretują sytuację i kogo uważają za „nas”, decyduje o tym, czy dojdzie do konfliktu. Sugerują też, że dorośli przyglądający się bójkom mogli sygnalizować, że wrogość jest dopuszczalna.

Rywalizacja może nie być konieczna. Na początku lat 70. Henri Tajfel i współpracownicy w Wielkiej Brytanii stwierdzili, że uczniowie faworyzowali własną grupę nawet wtedy, gdy grupy opierały się na czymś błahym, na przykład na tym, którego z dwóch malarzy rzekomo woleli (w rzeczywistości chłopców przydzielano losowo). Nie było żadnej rywalizacji ani niczego do wygrania dla siebie. Te badania nad „grupami minimalnymi” sugerują, że sam podział na grupy może wystarczyć, by zapoczątkować faworyzowanie, co podważa pogląd, że główną przyczyną są rzeczywiste konflikty interesów. Z tych badań wyrosła później teoria tożsamości społecznej.

Brak pełnej replikacji. Monografia Lutfy’ego Diaba z 1970 roku opisuje podobne badanie obozowe w Libanie. Źródła wtórne podają, że przerwano je, gdy jedna grupa ukradła nagrodę, nóż, i zagroziła nim chłopcu z drugiej grupy; nie udało nam się sprawdzić oryginału.

Etyka

Chłopcy nie wiedzieli, że biorą udział w eksperymencie. Rodzice wyrazili zgodę i wnieśli opłatę; wiedzieli, że obóz prowadzi Uniwersytet Oklahomy w ramach badań nad interakcjami w grupie. Jednak według Perry listy rekrutacyjne opisywały zdrowy obóz oparty na współpracy, a nie plan nastawiania dzieci przeciwko sobie. Rodzicom powiedziano, że odwiedziny nie będą możliwe. Dwóch chłopców wróciło do domu z tęsknoty, a nie ma żadnego zapisu o tym, by chłopcom wyjaśniono potem, na czym polegało badanie. Byli uczestnicy obozu, do których Perry dotarła dziesiątki lat później, nadal nie wiedzieli, że konflikt został celowo wywołany. Jeden z chłopców z obozu z 1953 roku powiedział jej: „Z moralnego punktu widzenia to było złe”.

Współczesna komisja etyczna niemal na pewno nie zatwierdziłaby takiego schematu. Badania z udziałem dzieci wymagają dziś świadomej zgody rodziców na to, co faktycznie się wydarzy, zgody samego dziecka, ochrony przed krzywdą, swobody przerwania udziału i pełnego wyjaśnienia po zakończeniu.

Co to znaczy dzisiaj

Najtrwalsza lekcja z Robbers Cave jest zarazem najbardziej optymistyczna: na tym obozie samo umieszczenie rywalizujących grup w jednym pomieszczeniu nie pomogło, ale wspólna praca nad czymś, czego potrzebowały obie grupy, już tak. Późniejsze badania potwierdzają pewną wersję tego wniosku. Metaanalizy Thomasa Pettigrew i Lindy Tropp wykazały, że kontakt między grupami na ogół wiąże się z mniejszymi uprzedzeniami, a związek ten jest silniejszy w warunkach opisanych przez Gordona Allporta w 1954 roku, takich jak równy status, wspólne cele, współpraca i wsparcie ze strony władz.

Trzeba jednak zachować ostrożność w ujmowaniu tych wyników. Był to jeden obóz, 22 chłopców o tym samym pochodzeniu, sterowany przez dorosłych, a zarówno konflikt, jak i lekarstwo na niego zostały częściowo zaaranżowane. Pokazuje to, co może się zdarzyć, a nie to, co zdarza się zawsze. A przerwany obóz z 1953 roku przypomina, że ludzie nie reagują po prostu na rywalizację: potrafią ją przejrzeć i odmówić udziału.

Jak by ci poszło?

Już wkrótce. Prowadzisz jedną z dwóch rywalizujących drużyn. Zdecyduj, jak zareagować na serię zdarzeń na obozie, od przegranego meczu po zepsuty zbiornik na wodę, i zobacz, gdzie skończy twoja drużyna w porównaniu z tym, co wydarzyło się w 1954 roku. Jedno uczciwe zastrzeżenie: ekran nie odtworzy trzech tygodni życia z grupą, a prawdziwy obóz kształtowali dorośli, którym chłopcy ufali.

Najczęściej zadawane pytania

Czym był eksperyment w Robbers Cave?

Badaniem terenowym przeprowadzonym w 1954 roku przez Muzafera Sherifa i współpracowników. Dwudziestu dwóch chłopców na obozie letnim w Oklahomie podzielono na dwie grupy, Orły i Grzechotniki, nastawiono przeciwko sobie w turnieju, a następnie postawiono przed problemami, których żadna z grup nie mogła rozwiązać sama.

Czym są cele nadrzędne?

To cele, do których dążą obie grupy, ale których żadna nie może osiągnąć sama, więc można je zrealizować tylko razem. W Robbers Cave było to między innymi przywrócenie dopływu wody na obozie, opłacenie filmu i wyciągnięcie unieruchomionej ciężarówki.

Czy eksperyment w Robbers Cave był etyczny?

Według dzisiejszych standardów nie. Chłopcy nie wiedzieli, że biorą udział w eksperymencie, rodzicom powiedziano, że to obóz oparty na współpracy, personel pomagał podsycać konflikt i nie odnotowano, by chłopcom cokolwiek potem wyjaśniono. Zasady etyki badań były w 1954 roku znacznie mniej rozwinięte.

Czy eksperyment w Robbers Cave został zreplikowany?

Nie w całości. Wcześniejszą próbę samego Sherifa z 1953 roku przerwano, gdy chłopcy odmówili zwrócenia się przeciwko sobie i zaczęli podejrzewać personel. Podobne badanie w Libanie z lat 60., opublikowane w 1970 roku, podobno wstrzymano. Zamiast tego elementy teorii sprawdzają badania laboratoryjne, takie jak eksperymenty Tajfela z grupami minimalnymi.

Źródła

  1. Sherif, M., Harvey, O. J., White, B. J., Hood, W. R., & Sherif, C. W. (1954/1961). Intergroup conflict and cooperation: The Robbers Cave experiment. Institute of Group Relations, University of Oklahoma; 1961 edition: Norman, University of Oklahoma Book Exchange (publisher from a secondary source). Online edition: Classics in the History of Psychology (C. D. Green, York University). psychclassics.yorku.ca/Sherif/index.htm
  2. Sherif, M. (1958). Superordinate goals in the reduction of intergroup conflict. American Journal of Sociology, 63(4), 349–356.
  3. Perry, G. (2014, 26 November). The view from the boys. The Psychologist (British Psychological Society). bps.org.uk/psychologist/view-boys
  4. Perry, G. (2018). The lost boys: Inside Muzafer Sherif's Robbers Cave experiment. Scribe.
  5. Shariatmadari, D. (2018). A real-life Lord of the Flies: The troubling legacy of the Robbers Cave experiment. The Guardian. www.inkl.com/news/a-real-life-lord-of-the-flies-the-troubling-legacy-of-the-robbers-cave-experiment
  6. Reicher, S., & Haslam, S. A. (2014, 27 November). Camps, conflict and collectivism. The Psychologist (British Psychological Society). www.bps.org.uk/psychologist/camps-conflict-and-collectivism
  7. Bazar, J. L. (2026, 19 July). Journey to Robbers Cave. Behavioral Scientist. behavioralscientist.org/journey-to-robbers-cave/
  8. Haslam, N. (2018). Review of The lost boys by Gina Perry. Australian Book Review, no. 402. www.dev.australianbookreview.com.au/259-abr-online/2018/june-july-2018-no-402/5899-nick-haslam-reviews-the-lost-boys-inside-muzafer-sherif-s-robbers-cave-experiment-by-gina-perry
  9. Cherry, F. (1995). The 'stubborn particulars' of social psychology: Essays on the research process. Routledge.
  10. Tajfel, H. (1970). Experiments in intergroup discrimination. Scientific American, 223(5), 96–102. doi:10.1038/scientificamerican1170-96
  11. Tajfel, H., Billig, M. G., Bundy, R. P., & Flament, C. (1971). Social categorization and intergroup behaviour. European Journal of Social Psychology, 1(2), 149–178. doi:10.1002/ejsp.2420010202
  12. Diab, L. N. (1970). A study of intragroup and intergroup relations among experimentally produced small groups. Genetic Psychology Monographs, 82, 49–82.
  13. Pettigrew, T. F., & Tropp, L. R. (2008). How does intergroup contact reduce prejudice? Meta-analytic tests of three mediators. European Journal of Social Psychology, 38, 922–934. doi:10.1002/ejsp.504