Philip G. Zimbardo, Craig Haney, W. Curtis Banks · 1971–1973

Stanfordzki eksperyment więzienny

Jeśli zwykłym młodym mężczyznom przydzieli się role strażników i więźniów, czy sama sytuacja sprawi, że niektórzy z nich staną się okrutni?

  • Prowizoryczne więzienie w piwnicy Jordan Hall, budynku wydziału psychologii Uniwersytetu Stanforda
  • Kwestionowany

Pytanie

Jeden z popularnych sposobów wyjaśniania brutalności więzień polega na obwinianiu ludzi, którzy w nich przebywają: agresywnych osadzonych, sadystycznych strażników. Philip Zimbardo i jego studenci na Stanfordzie chcieli sprawdzić inną hipotezę. Co, jeśli wziąć młodych mężczyzn bez historii przemocy, z części zrobić strażników, z części więźniów, a resztę zostawić otoczeniu? Gdyby okrucieństwo i tak się pojawiło, jego przyczyną byłaby sytuacja, a nie ludzie.

Jak to przeprowadzono

Ogłoszenie w lokalnych gazetach poszukiwało studentów płci męskiej do „psychologicznego badania życia więziennego”, z wynagrodzeniem 15 dolarów dziennie. Zgłosiło się około 75 mężczyzn. Po kwestionariuszach i wywiadach badacze wybrali 24 uznanych za najbardziej stabilnych i dojrzałych i podzielili ich rzutem monetą na strażników i więźniów.

„Więzieniem” był krótki odcinek piwnicznego korytarza w Jordan Hall, budynku wydziału psychologii, wyposażony w trzy małe cele i ciemny schowek służący jako izolatka. Z pomocą policji z Palo Alto więźniów w sierpniu 1971 roku bez uprzedzenia zabrano z domów, oskarżono o włamanie lub napad z bronią w ręku, skuto kajdankami, przeszukano, pobrano im odciski palców i przewieziono do prowizorycznego więzienia.

Strażnicy pracowali na ośmiogodzinne zmiany i między nimi wracali do domu; więźniowie przebywali na miejscu dzień i noc. Strażnikom zakazano stosowania kar fizycznych. Sam Zimbardo pełnił rolę „dyrektora” więzienia, a asystent ze studiów licencjackich, David Jaffe, grał naczelnika. Badanie miało trwać do dwóch tygodni.

Co z tego wyszło

Według opublikowanej relacji Craiga Haneya, Curtisa Banksa i Zimbardo (raport z 1972 roku, wydany jako artykuł w 1973) wydarzenia potoczyły się szybko:

Szóstego dnia Zimbardo przerwał badanie. Poprzedniego wieczoru Christina Maslach, młoda psycholożka, która właśnie obroniła doktorat na Stanfordzie i spotykała się wtedy z Zimbardo, przyszła przeprowadzić wywiady z uczestnikami. Zobaczyła więźniów prowadzonych do toalety z workami na głowach i skonfrontowała go z cierpieniem, którego była świadkiem. Zimbardo mówił, że to był dla niego sygnał do przebudzenia.

Wniosek autorów był sytuacyjny: to samo więzienie, a nie osobowość przebywających w nim ludzi, wywołało okrucieństwo i załamania. Zaznaczyli jednak, że ich próba była zbyt jednorodna, by rzetelnie zbadać wpływ osobowości. Zimbardo przez dziesiątki lat wracał do tego badania, najpełniej w książce The Lucifer Effect (2007; wyd. pol. Efekt Lucyfera), gdzie powiązał je z maltretowaniem więźniów w Abu Ghrajb.

Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)

Wątpliwości od samego początku. W 1975 roku psycholodzy Banuazizi i Movahedi dali studentom opis badania i zapytali, co ich zdaniem się wydarzy. Większość odgadła hipotezę badaczy, a około 90% przewidziało, że strażnicy będą opresyjni i wrodzy. Ich argument: uczestnicy mogli po prostu odgrywać role, o których wiedzieli, że się ich od nich oczekuje; psycholodzy nazywają ten problem właściwościami żądającymi (demand characteristics). Inni badacze odpowiadali wówczas, że właściwości żądające występują we wszystkich badaniach i same w sobie nie wyjaśniają wyników.

Co pokazują archiwa. Po tym, jak w 2011 roku Zimbardo przekazał archiwum badania bibliotece Stanfordu, francuski badacz Thibault Le Texier przejrzał nagrania i dokumenty oraz przeprowadził wywiady z 15 uczestnikami. Jego książka ukazała się po francusku w 2018 roku, a główny artykuł w „American Psychologist” w 2019. Jego najważniejsze ustalenia:

Załamanie. W artykule na Medium z 2018 roku dziennikarz Ben Blum podał, że Douglas Korpi, pierwszy zwolniony więzień, twierdził teraz, że udawał załamanie, by wyjść i uczyć się do egzaminu na studia magisterskie. Wcześniej Korpi opisywał to doświadczenie jako głęboko wstrząsające.

Odpowiedź Zimbardo. W odpowiedzi z 2018 roku Zimbardo argumentował, że badacz, który uważa załamanie za prawdziwe, musi je tak traktować, i że relacje Korpiego zmieniały się z czasem. Stwierdził, że naciski naczelnika na twardość były łagodne, że siła fizyczna była zakazana i że to strażnicy sami decydowali, jak daleko się posunąć. Pytał, dlaczego, skoro strażnicy po prostu robili to, czego ich zdaniem od nich oczekiwano, niektórzy pozostali życzliwi. Przyznał, że badanie miało wady, a brak niezależnego obserwatora naukowego nazwał poważną wadą.

Kto się zgłasza. W 2007 roku psycholodzy Carnahan i McFarland zamieścili dwa niemal identyczne ogłoszenia, jedno ze wzmianką o „życiu więziennym”, drugie bez niej. Osoby, które odpowiedziały na ogłoszenie więzienne, uzyskiwały wyższe wyniki w zakresie agresywności, autorytaryzmu, makiawelizmu, narcyzmu i orientacji na dominację społeczną, a niższe w zakresie empatii i altruizmu. Autorzy stwierdzili, że przemawia to za interakcją osoby i sytuacji, choć konsekwencje tego dla badania z 1971 roku są nadal niepewne.

BBC Prison Study. W grudniu 2001 roku Stephen Reicher i Alex Haslam przeprowadzili badanie więzienne we współpracy z BBC (wyemitowane w 2002). Planowano je na maksymalnie dziesięć dni, trwało osiem, pod nadzorem niezależnej komisji etycznej. Strażników przydzielono losowo i dano im władzę, ale bez instrukcji, jak z niej korzystać. Strażnicy nie utożsamili się ze swoją rolą i czuli się nieswojo, korzystając z autorytetu. Więźniowie zbudowali wspólną tożsamość i ostatecznie przejęli nad nimi kontrolę. Powstała samorządna komuna, która potem się rozpadła, a niektórzy uczestnicy zaczęli opowiadać się za nowym, surowym reżimem. Reicher i Haslam doszli do wniosku, że ludzie łatwiej zwracają się ku tyranii, gdy ich grupy zawodzą i czują się bezsilni, a nie dlatego, że role automatycznie czynią ludzi okrutnymi. Zimbardo odpowiedział, że badanie realizowane dla telewizji nie jest prawomocną replikacją.

Etyka

Badanie zatwierdziła komisja Stanfordu ds. badań z udziałem ludzi, sfinansowało je amerykańskie Biuro Badań Marynarki Wojennej (Office of Naval Research), a w 1973 roku ocena, o którą poproszono Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA), wykazała, że przestrzegano ówczesnych wytycznych. Uczestnicy podpisali formularze zgody, choć nie ostrzegały one przed silnym cierpieniem, które nastąpiło.

Główne problemy są z perspektywy czasu oczywiste, a kilka z nich Zimbardo przyznał sam. Jako dyrektor był jednocześnie osobą zarządzającą więzieniem i naukowcem, który miał je obserwować; później pisał, że ta rola go pochłonęła i odciągnęła jego uwagę od badań. W Efekcie Lucyfera opisał swoje zaniechanie interwencji jako „grzech zaniedbania” i przeprosił.

Dziś badanie w tej formie nie zostałoby zatwierdzone: brakowało niezależnej osoby z prawem do jego przerwania, badacz kierował sytuacją, którą badał, a uczestnicy nie czuli, że mogą swobodnie odejść.

Co to znaczy dzisiaj

Stanfordzki eksperyment więzienny lepiej rozumieć jako dramatyczną demonstrację niż jako kontrolowany eksperyment. Nie dowodzi, że każdy, komu da się mundur, stanie się okrutny; to mocne twierdzenie jest kwestionowane, a dowody na nie są słabsze, niż sugerowałaby sława badania.

To, co przetrwało krytykę, jest ciekawsze:

Jeśli mają rację, jest to na swój sposób niewygodne. Sugeruje, że krzywdę często wyrządzają ludzie, którzy myślą, że postępują słusznie, co oznacza również, że można ją zakwestionować i odmówić udziału.

Jak by ci poszło?

Już wkrótce. Nie da się uczciwie zasymulować tego badania, więc nawet nie spróbujemy. Zamiast tego kilka krótkich pytań: co zrobić jako strażnik, gdy kolega naciska, żeby zachowywać się twardziej; jako więzień, gdy nie wiadomo, czy wolno wyjść; i jako Maslach, wchodząc z zewnątrz. Nie ma punktacji. Na koniec zobaczysz, co zrobili prawdziwi uczestnicy i jak każda odpowiedź łączy się z opisanym wyżej sporem.

Najczęściej zadawane pytania

Jak długo trwał stanfordzki eksperyment więzienny?

Planowano go na maksymalnie dwa tygodnie, a przerwano po sześciu dniach, w sierpniu 1971 roku. Zimbardo zakończył go rano po tym, jak Christina Maslach, młoda psycholożka, która właśnie obroniła doktorat na Stanfordzie, sprzeciwiła się temu, co zobaczyła.

Czy stanfordzki eksperyment więzienny był sfałszowany?

Nie sfałszowany, ale poważnie skażony. Archiwa przebadane przez Thibaulta Le Texiera pokazują, że strażników poinformowano o celach badania i zachęcano do twardości, czego pierwotny raport jasno nie przedstawił. Zimbardo odrzuca zarzut, że to wyjaśnia zachowanie strażników.

Czy stanfordzki eksperyment więzienny został zreplikowany?

Nie w całości. W BBC Prison Study (2001–2002), prowadzonym przez Stephena Reichera i Alexa Haslama, strażnicy nie dostali żadnych instrukcji, jak mają się zachowywać. Nie zjednoczyli się wokół swojej roli, a więźniowie zorganizowali się i rzucili im wyzwanie.

Czy stanfordzki eksperyment więzienny był etyczny?

W tamtym czasie go zatwierdzono, ale dziś by nie przeszedł. Zimbardo sam wskazał później jako poważne wady swoją podwójną rolę badacza i dyrektora więzienia oraz brak niezależnego obserwatora.

Źródła

  1. Haney, C., Banks, C., & Zimbardo, P. (1972). Interpersonal dynamics in a simulated prison (Technical Report Z-09). Stanford University, prepared for the Office of Naval Research. apps.dtic.mil/sti/pdfs/AD0751041.pdf
  2. Haney, C., Banks, W. C., & Zimbardo, P. G. (1973). Interpersonal dynamics in a simulated prison. International Journal of Criminology and Penology, 1, 69–97. www.ncjrs.gov/pdffiles1/Photocopy/10301NCJRS.pdf
  3. Stanford Prison Experiment official website (prisonexp.org). Frequently asked questions. www.prisonexp.org/faq
  4. Zimbardo, P. G. (2018). Philip Zimbardo's response to recent criticisms of the Stanford Prison Experiment. prisonexp.org. academicweb.nd.edu/~rwilliam/ndonly/readings/Methods/01-Experimentation/ZimbardoDefense2018.pdf
  5. Zimbardo, P. (2007). The Lucifer effect: Understanding how good people turn evil. Random House.
  6. Le Texier, T. (2019). Debunking the Stanford Prison Experiment. American Psychologist, 74(7), 823–839. doi:10.1037/amp0000401
  7. Le Texier, T. (2018). Histoire d'un mensonge: Enquête sur l'expérience de Stanford. Paris: La Découverte (Zones).
  8. Blum, B. (2018, June 7). The lifespan of a lie. Medium (Trust Issues).
  9. Live Science (2018). One of psychology's most famous experiments was deeply flawed. www.livescience.com/62832-stanford-prison-experiment-flawed.html
  10. Banuazizi, A., & Movahedi, S. (1975). Interpersonal dynamics in a simulated prison: A methodological analysis. American Psychologist, 30, 152–160.
  11. Reicher, S., & Haslam, S. A. (2006). Rethinking the psychology of tyranny: The BBC Prison Study. British Journal of Social Psychology, 45(1), 1–40. doi:10.1348/014466605X48998
  12. Reicher, S., & Haslam, S. A. (2006). Tyranny revisited: Groups, psychological well-being and the health of societies. The Psychologist (British Psychological Society). bps.org.uk/psychologist/tyranny-revisited-groups-psychological-well-being-and-health-societies
  13. Carnahan, T., & McFarland, S. (2007). Revisiting the Stanford Prison Experiment: Could participant self-selection have led to the cruelty? Personality and Social Psychology Bulletin, 33(5), 603–614. doi:10.1177/0146167206292689
  14. Wikipedia. Stanford prison experiment (accessed November 2026). en.wikipedia.org/wiki/Stanford_experiment
  15. Ratnesar, R. (2011). The menace within. Stanford Magazine, July/August 2011. stanfordmag.org/contents/the-menace-within