Pytanie
Stanley Milgram, młody adiunkt w Yale, rozpoczął swój pierwszy artykuł o posłuszeństwie od Holokaustu: miliony ludzi zabito na rozkaz, a mogło się to wydarzyć tylko dlatego, że bardzo wielu ludzi wykonywało polecenia. Takie ujęcie budzi spory do dziś (więcej poniżej). Pytanie, które Milgram faktycznie sprawdzał, było węższe. Jeśli osoba w fartuchu laboratoryjnym każe zwykłemu dorosłemu dalej zadawać ból obcemu człowiekowi, w którym momencie ten dorosły powie „nie”?
Jak to przeprowadzono
Mężczyźni z New Haven i okolicznych miejscowości odpowiadali na ogłoszenie o płatnym badaniu pamięci i uczenia się (4,50 dolara, do zachowania bez względu na przebieg).
W laboratorium każdy z nich poznawał rzekomego współochotnika i obaj losowali karteczki z rolami „nauczyciela” i „ucznia”. Na obu karteczkach było napisane „nauczyciel”. Uczeń był aktorem, 47-letnim księgowym przygotowanym do tej roli, a surowy eksperymentator w szarym fartuchu był nauczycielem biologii w szkole średniej.
Ucznia przypinano pasami do krzesła w sąsiednim pokoju, z elektrodą na nadgarstku. Nauczyciel siadał przed imponującym generatorem wstrząsów z 30 przełącznikami, od 15 do 450 woltów, co 15 woltów. Grupy przełączników miały opisy narastające od łagodnego wstrząsu po silny, niebezpieczny, a dwa ostatnie oznaczono jedynie złowieszczym potrójnym X. Nauczyciel najpierw otrzymywał prawdziwy próbny wstrząs o napięciu 45 woltów.
Nauczyciel odczytywał przez interkom pary słów i sprawdzał ucznia. Za każdą błędną odpowiedź musiał zadać wstrząs o stopień silniejszy. Uczeń nigdy nie dostawał prawdziwego wstrząsu; jego odpowiedzi, a później protesty, przebiegały według scenariusza. W pierwszej opublikowanej wersji walił w ścianę przy 300 woltach, ponownie przy 315, a potem milkł.
Jeśli nauczyciel się wahał, eksperymentator stosował ustaloną serię czterech ponagleń: od uprzejmej prośby o kontynuowanie, przez stwierdzenia, że eksperyment tego wymaga, aż po ostatnie: „Nie masz wyboru, musisz kontynuować”. Jeśli nauczyciel nadal odmawiał po czwartym, sesja się kończyła.
Co z tego wyszło
Spośród pierwszych 40 mężczyzn, opisanych w 1963 roku:
- 26 (65%) doszło aż do 450 woltów.
- Żaden nie przerwał przed 300 woltami.
- 14 osób, które sprzeciwiły się eksperymentatorowi, przerwało między 300 a 375 woltami.
Zanim wyniki były znane, 14 studentów ostatniego roku psychologii w Yale poproszono o przewidzenie, co zrobi 100 osób. Średnio spodziewali się, że do końca dojdzie 1,2%.
Posłuszeństwo nie wyglądało na spokojne. Milgram opisał, że wielu mężczyzn wykazywało oznaki silnego napięcia. Czternastu z 40 śmiało się nerwowo, a trzech miało niekontrolowane napady śmiechu.
Od sierpnia 1961 do maja 1962 roku Milgram przeprowadził 23 warianty z udziałem 780 osób, zmieniając za każdym razem jeden czynnik. Słynne 65% okazało się jednym punktem w szerokim zakresie:
- Odległość od ucznia. Gdy uczeń słyszalnie protestował z sąsiedniego pokoju, do końca doszło 62,5%. Gdy siedział w tym samym pokoju, 40%. Gdy nauczyciel musiał przyciskać rękę ucznia do płytki z elektrodą, 30%.
- Odległość od autorytetu. Gdy eksperymentator wychodził i był osiągalny tylko przez telefon, do końca doszło 9 z 40 (22,5%).
- Prestiż. W zaniedbanym biurze w Bridgeport, z dala od kampusu Yale, do końca doszło 47,5%.
- Rówieśnicy. Gdy dwaj inni „nauczyciele” (obaj aktorzy) odmówili kontynuowania, dalej poszło tylko 4 z 40 (10%). Gdy dwaj inni kontynuowali, tak samo postąpiło 72,5%.
- Kto naciska dźwignię. Gdy uczestnik tylko odczytywał słowa, a wstrząsy zadawał ktoś inny, do końca zostało 92,5%.
- Kobiety. Czterdzieści kobiet w podstawowym wariancie było posłusznych w takim samym odsetku jak mężczyźni: 65%.
Analiza 21 z tych wariantów z 2014 roku wykazała średni odsetek posłuszeństwa 43,6%. Czynniki po stronie eksperymentatora i po stronie ucznia miały mniej więcej równe znaczenie.
Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)
Archiwa opowiadają bardziej zagmatwaną historię. Psycholożka Gina Perry przejrzała dokumenty i nagrania Milgrama w Yale oraz przeprowadziła wywiady z byłymi uczestnikami na potrzeby swojej książki Behind the Shock Machine („Za maszyną do wstrząsów”). Jej ustalenia, a także ustalenia innych badaczy pracujących w archiwum, obejmują:
- Nie zawsze trzymano się scenariusza. Stephen Gibson (2013), analizując nagrania sesji, stwierdził, że w trzech sesjach jednego wariantu eksperymentator wykraczał poza cztery ponaglenia, na przykład wychodząc z pokoju, by „sprawdzić, co z uczniem”: była to taktyka, którą Milgram i eksperymentator uzgadniali na bieżąco. Gibson twierdzi, że działała ona jako podstęp, a nie rozkaz, więc trudno ją interpretować jako posłuszeństwo wobec autorytetu.
- Nie wszyscy w to wierzyli. Milgram pisał w 1963 roku, że uczestnicy byli przekonani o realności sytuacji. W 2019 roku Perry i współpracownicy ponownie przeanalizowali niepublikowany raport z 1962 roku, przygotowany przez zespół samego Milgrama. W 18 z 23 wariantów osoby, które w pełni wierzyły, że wstrząsy są prawdziwe, zadawały słabsze wstrząsy niż osoby, które miały wątpliwości. Uczestnicy, którzy wierzyli najsilniej, mniej więcej dwa i pół raza częściej niż pozostali sprzeciwiali się eksperymentatorowi. Efekt jest umiarkowany, a autorzy zaznaczają, że przekonanie trudno zmierzyć.
- Wyjaśnienia przyszły późno. Według tego samego artykułu Milgram nie przeprowadzał formalnego wyjaśnienia po badaniu (debriefingu), dopóki w badaniu nie wzięło już udziału około trzech czwartych uczestników, a pełne ustne wyjaśnienie otrzymała tylko mniej więcej jedna czwarta. Wielu poznało prawdę z pisemnego raportu kilka miesięcy później.
Dlaczego ludzie byli posłuszni? Odpowiedzią samego Milgrama, przedstawioną w jego późniejszych pracach, był „stan agentyczny”: ludzie przekazują odpowiedzialność autorytetowi i traktują siebie jako jego narzędzie. Psycholodzy Alex Haslam i Stephen Reicher twierdzą niemal odwrotnie. W ich interpretacji uczestnicy kontynuowali, gdy identyfikowali się z eksperymentatorem i wierzyli, że pomagają nauce, a nie dlatego, że przestali myśleć. Zwracają uwagę, że najbardziej bezpośredni rozkaz, ponaglenie „nie masz wyboru”, zwykle skłaniał ludzi do odmowy. Nazywają to „zaangażowanym podążaniem za przywódcą” (engaged followership). Perry i współpracownicy przyznają, że wyjaśnia to część zachowań, ale twierdzą, że uczestnicy mieli wiele różnych motywów. Spór pozostaje otwarty.
Współczesne częściowe replikacje. Pełna replikacja nie zostałaby dziś zatwierdzona, więc badacze zbudowali bezpieczniejsze wersje:
- Stany Zjednoczone, 2009. Jerry Burger z Santa Clara University przebadał 70 dorosłych i kończył na 150 woltach, w punkcie, w którym uczeń po raz pierwszy żąda uwolnienia. Wybrał ten punkt, ponieważ w danych Milgrama 79% osób, które go przekroczyły, doszło do samego końca. Burger wstępnie kwalifikował uczestników i wielokrotnie mówił im, że mogą wyjść i zachować 50 dolarów. W wariancie porównywalnym z badaniem Milgrama 70% było gotowych kontynuować po przekroczeniu 150 woltów, wobec 82,5% w badaniu Milgrama; różnica nie była istotna statystycznie. Widok innej osoby, która odmawia, nie zmniejszał znacząco posłuszeństwa.
- Polska, 2017. Dariusz Doliński i współpracownicy z Uniwersytetu SWPS przebadali 80 osób w wieku od 18 do 69 lat, z dziesięcioma przyciskami o niższych poziomach „wstrząsów”. 90% nacisnęło najwyższy przycisk. Odmowy były mniej więcej trzy razy częstsze, gdy uczniem była kobieta, choć autorzy przestrzegają, że próba tej wielkości nie może rozstrzygnąć tej kwestii.
Oba badania kończą się daleko przed punktem końcowym Milgrama, więc pokazują, że wielu ludzi wkroczy na tę ścieżkę, ale nie to, jak daleko by nią zaszli.
Etyka
Badanie na każdym kroku opierało się na wprowadzaniu w błąd: na zmyślonym celu badania, ustawionym losowaniu, aktorze i fałszywym generatorze. Cierpienie uczestników było widoczne i zostało opisane w samym artykule.
W 1964 roku psycholożka rozwojowa Diana Baumrind opublikowała ostrą krytykę. Argumentowała, że cierpienie uczestników powinno było skłonić Milgrama do przerwania badania, że odpowiedzialność badacza nie kończy się na uzyskaniu zgody, że porównanie z obozami nazistowskimi jest nieprzekonujące i że takie badania podkopują zaufanie społeczne do psychologii.
Milgram odpowiedział w tym samym roku. Argumentował, że każdy uczestnik mógł odmówić, i przytoczył ankietę uzupełniającą, w której, jak podają późniejsze podręczniki, 84% stwierdziło, że cieszy się z udziału, a 1,3% bardzo tego żałowało. Psychiatra, który później przeprowadził wywiady z grupą uczestników, podobno nie stwierdził oznak trwałej szkody. Praca archiwalna Perry komplikuje ten uspokajający obraz: niektórzy uczestnicy jeszcze dziesiątki lat później byli tym poruszeni, a wielu opuściło laboratorium, nie poznawszy prawdy.
Co to znaczy dzisiaj
Badania te nie pokazują, że ludzie są maszynami wykonującymi rozkazy, ani że większość ludzi popełniłaby okrucieństwa. Pokazują natomiast coś otrzeźwiającego i konkretnego. W sytuacji, która wydaje się uprawniona, krok po kroku, gdy ktoś inny bierze na siebie odpowiedzialność, wielu ludzi robi rzeczy, których – jak sami by przewidywali – nigdy by nie zrobili.
Co do związku z Holokaustem, Haslam i Reicher powołują się na historyków, którzy opisują nazistowskich sprawców, takich jak Adolf Eichmann, jako zaangażowanych i pomysłowych, a nie jedynie posłusznych, a Perry i współpracownicy twierdzą, że ujęcie przez pryzmat Holokaustu zawęziło to, czego badacze szukali. Oba stanowiska traktują eksperymenty poważnie, różniąc się co do tego, co one wyjaśniają.
W wariantach kryje się też część dająca nadzieję. Posłuszeństwo malało, gdy ofiara była blisko, gdy autorytet był daleko lub mniej uprawniony, a przede wszystkim, gdy inni odmawiali. Kilka ostrożnych wniosków, wykraczających poza to, co sam Milgram zbadał:
- Małe kroki mają znaczenie. Jeśli, zanim zaczniesz, zastanowisz się, gdzie przebiega twoja granica, łatwiej będzie jej dotrzymać.
- „To nie moja odpowiedzialność” to sygnał ostrzegawczy, a nie usprawiedliwienie.
- Jedna czy dwie osoby, które mówią „nie”, mogą zmienić to, co robią wszyscy pozostali.
Jak by ci poszło?
Już wkrótce. Nie będziemy symulować wstrząsów: ekran nie odtworzy presji prawdziwego pokoju, a udawanie, że jest inaczej, wprowadzałoby w błąd. Zamiast tego krótki quiz do refleksji zapyta, gdzie według ciebie przebiega twoja granica, a potem pokaże, co uczestnicy Milgrama faktycznie zrobili w każdym wariancie, obok 1,2% przewidywanych przez studentów z Yale. Większość ludzi, tak jak ci studenci, spodziewa się, że przerwałaby dużo wcześniej niż osoby w laboratorium.
Najczęściej zadawane pytania
Jaki odsetek ludzi był posłuszny w eksperymencie Milgrama?
W pierwszym opublikowanym badaniu 26 z 40 mężczyzn (65%) doszło do ostatniego przełącznika, 450 woltów. We wszystkich wariantach Milgrama odsetek wahał się od niemal nikogo do niemal wszystkich; jedna z analiz 21 wariantów wykazała średnią 43,6%.
Czy eksperyment Milgrama został zreplikowany?
Tylko częściowo, ponieważ pełna procedura nie zostałaby dziś zatwierdzona. Badanie z USA z 2009 roku kończyło się na 150 woltach i wykazało posłuszeństwo tylko nieco niższe niż u Milgrama. Badanie z Polski z 2017 roku, z niższymi poziomami „wstrząsów”, wykazało, że 90% uczestników nacisnęło najwyższy przycisk.
Co sprawiało, że ludzie rzadziej byli posłuszni?
Większa bliskość ofiary, wyjście eksperymentatora z pokoju, zwykłe miejsce zamiast Yale, a przede wszystkim widok dwóch innych osób, które odmawiają. Bezpośrednie rozkazy bez uzasadnienia również zwykle przynosiły odwrotny skutek.
Czy eksperyment Milgrama był etyczny?
To jedno z najbardziej dyskutowanych badań w psychologii. Diana Baumrind argumentowała w 1964 roku, że cierpienie uczestników nie było uzasadnione. Milgram odpowiedział, że uczestnicy mogli w każdej chwili przerwać i że większość z nich stwierdziła później, że cieszy się z udziału. Badania archiwalne wykazały od tamtej pory, że wielu z nich przez całe miesiące nie znało prawdy.
Źródła
- Milgram, S. (1963). Behavioral study of obedience. Journal of Abnormal and Social Psychology, 67(4), 371–378. doi:10.1037/h0040525
- Milgram, S. (1964). Issues in the study of obedience: A reply to Baumrind. American Psychologist, 19(11), 848–852. doi:10.1037/h0044954
- Milgram, S. (1965). Liberating effects of group pressure. Journal of Personality and Social Psychology, 1(2), 127–134.
- Milgram, S. (1974). Obedience to authority: An experimental view. Harper & Row.
- Baumrind, D. (1964). Some thoughts on ethics of research: After reading Milgram's 'Behavioral study of obedience.' American Psychologist, 19(6), 421–423.
- Burger, J. M. (2009). Replicating Milgram: Would people still obey today? American Psychologist, 64(1), 1–11. doi:10.1037/a0010932
- Doliński, D., Grzyb, T., Folwarczny, M., Grzybała, P., Krzyszycha, K., Martynowska, K., & Trojanowski, J. (2017). Would you deliver an electric shock in 2015? Obedience in the experimental paradigm developed by Stanley Milgram in the 50 years following the original studies. Social Psychological and Personality Science, 8(8), 927–933. doi:10.1177/1948550617693060
- Haslam, N., Loughnan, S., & Perry, G. (2014). Meta-Milgram: An empirical synthesis of the obedience experiments. PLoS ONE, 9(4), e93927. doi:10.1371/journal.pone.0093927
- Haslam, S. A., & Reicher, S. D. (2012). Contesting the 'nature' of conformity: What Milgram and Zimbardo's studies really show. PLoS Biology, 10(11), e1001426. doi:10.1371/journal.pbio.1001426
- Perry, G. (2013). Behind the shock machine: The untold story of the notorious Milgram psychology experiments. The New Press.
- Perry, G., Brannigan, A., Wanner, R. A., & Stam, H. (2020). Credibility and incredulity in Milgram's obedience experiments: A reanalysis of an unpublished test. Social Psychology Quarterly, 83(1), 88–106. doi:10.1177/0190272519861952
- Gibson, S. (2013). 'The last possible resort': A forgotten prod and the in situ standardization of Stanley Milgram's voice-feedback condition. History of Psychology, 16(3), 177–194.
- Uzelac, E., & Yang, Y.-F. Obedience to authority. In R.-M. Rahal (Ed.), Open Social Psychology (FORRT), chapter 8. forrt.org/open-social-psychology/chapter4.html
- The Open University. Psychological research, obedience and ethics (OpenLearn course), section 2.3. www.open.edu/openlearn/society-politics-law/sociology/psychological-research-obedience-and-ethics/content-section-2.3