Leon Festinger, James M. Carlsmith · 1957–1959

Eksperyment Festingera z 1 i 20 dolarami

Jeśli ktoś namówi cię do powiedzenia czegoś, w co nie wierzysz, czy twoje przekonanie po cichu dopasuje się do twoich słów? I czy mała nagroda sprawia, że jest to bardziej prawdopodobne niż duża?

  • Uniwersytet Stanforda, Kalifornia
  • Kwestionowany

Pytanie

W 1957 roku Leon Festinger zaproponował prostą ideę o dalekosiężnych konsekwencjach. Gdy dwie nasze myśli się ze sobą ścierają, na przykład „wierzę w X” i „właśnie mówię coś przeciwnego niż X”, odczuwamy nieprzyjemne napięcie, które nazwał dysonansem poznawczym (cognitive dissonance), i jesteśmy zmotywowani, by je zmniejszyć. Jednym ze sposobów jest zmiana przekonania.

Teoria prowadziła do przewidywania sprzecznego ze zdrowym rozsądkiem i z ówczesnymi teoriami uczenia się. Jeśli ktoś ci płaci za powiedzenie czegoś, w co nie wierzysz, duża zapłata daje ci łatwe wyjaśnienie: chodziło o pieniądze. Mała zapłata takiego wyjaśnienia nie daje. Dlatego, rozumował Festinger, im mniejsza nagroda, która ledwie wystarcza, by cię do tego skłonić, tym bardziej twoja prywatna opinia powinna przesunąć się w stronę twoich słów. Festinger i jego student James Carlsmith postanowili to sprawdzić.

Jak to przeprowadzono

Uczestnikami było 71 studentów płci męskiej z wprowadzającego kursu psychologii na Stanfordzie, którzy w ramach kursu musieli brać udział w eksperymentach. Zapisali się na dwugodzinne badanie figurujące pod nazwą „Pomiary wykonania zadań”.

Każdy z nich najpierw spędzał godzinę nad dwoma celowo nużącymi zadaniami, pracując jedną ręką we własnym tempie:

Eksperymentator sprawiał wrażenie, że wszystko mierzy i notuje, więc zadania wyglądały na całe badanie. Potem przychodziła prawdziwa manipulacja. Eksperymentator wyjaśniał, że badanie dotyczy wpływu oczekiwań na wykonanie zadań i że niektórym uczestnikom mówi się z góry, że zadania są przyjemne. W dwóch warunkach z zapłatą dodawał, że asystent, który zwykle przekazuje tę informację, nie przyszedł, i prosił uczestnika o zastępstwo: miał powiedzieć kolejnemu studentowi, czekającemu na zewnątrz, że zadania są ciekawe i interesujące.

„Czekającym studentem” była studentka zatrudniona przez badaczy. Wspominała, że jej znajomy uznał eksperyment za nudny, a większość uczestników próbowała ją wtedy przekonać, że jest inaczej. Ich rozmowę nagrywano bez ich wiedzy.

Na koniec każdego uczestnika wysyłano na coś, co wyglądało na rutynowy wywiad wydziałowy na temat eksperymentów w ogóle. Prowadzący wywiad nie wiedział, w jakim warunku był uczestnik. Pytał między innymi, jak przyjemne były zadania, na skali od −5 do +5.

Jedenastu z 71 mężczyzn wykluczono z analizy: pięciu podejrzewało prawdziwy cel badania, dwóch powiedziało studentce prawdę, trzech odmówiło przyjęcia pieniędzy, a jeden poprosił ją o numer telefonu. Zostało po 20 osób w każdym warunku.

Co z tego wyszło

W kluczowym pytaniu wyniki ułożyły się tak, jak przewidywała teoria dysonansu:

Różnica między grupą z 1 dolarem a każdą z dwóch pozostałych grup była istotna statystycznie. Grupa z 1 dolarem była też bardziej skłonna wziąć udział w podobnym eksperymencie (+1,20 wobec −0,62 w grupie kontrolnej i −0,25 w grupie z 20 dolarami), choć te różnice były słabsze i nie osiągnęły konwencjonalnego poziomu istotności (p = 0,08 względem grupy kontrolnej, p = 0,15 względem grupy z 20 dolarami). Nie było znaczących różnic w tym, ile według uczestników się nauczyli.

Badacze sprawdzili też prostsze wyjaśnienie: że mężczyźni z 1 dolarem argumentowali bardziej przekonująco i w ten sposób przekonali samych siebie. Dwóch sędziów oceniło nagrane rozmowy i okazało się, że to raczej mężczyźni z 20 dolarami byli nieco bardziej przekonujący. Festinger i Carlsmith doszli do wniosku, że wyniki potwierdzają teorię.

Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)

Zastrzeżenia metodologiczne. W 1964 roku N. P. i A. Chapanis opublikowali w „Psychological Bulletin” krytyczny przegląd pierwszych lat badań nad dysonansem. W 1966 roku psycholog Marvin Dunnette wyróżnił ich obszerną dyskusję na temat jednej praktyki: wykluczania uczestników z analizy, co w tym badaniu oznaczało 11 z 71 osób. Joel Cooper, czołowy badacz dysonansu, zauważa, że ta fala krytyki ostatecznie zainspirowała nowe badania, z których wiele potwierdziło teorię.

Konkurencyjne wyjaśnienie. W 1967 roku Daryl Bem zaproponował teorię autopercepcji (self-perception theory): często ustalamy własne postawy tak, jak zrobiłby to ktoś z zewnątrz, patrząc na to, co zrobiliśmy i dlaczego. Aby to sprawdzić, kazał 75 studentom wysłuchać opisu badania i nagranej rozmowy, w której student chwalił nudne zadania, a następnie zgadnąć, jak bardzo ten student naprawdę je polubił. Słuchacze, którym powiedziano, że studentowi zapłacono 1 dolara, uznali, że podobały mu się bardziej (+0,52), niż słuchacze, którym powiedziano, że zapłacono mu 20 dolarów (−1,96). Obserwatorzy nie mieli żadnego wewnętrznego napięcia do zmniejszenia, a mimo to odtworzyli ten wzorzec. Bem twierdził, że do wyjaśnienia wyniku nie jest potrzebny żaden szczególny dyskomfort.

Zawężanie efektu. Późniejsze badania wykazały, że efekt „mniej pieniędzy, więcej sympatii” jest warunkowy. Według Coopera badanie Lindera, Coopera i Jonesa z 1967 roku wykazało go tylko wtedy, gdy ludzie czuli, że mogą odmówić wykonania zadania. W badaniu Zanny i Coopera z 1974 roku uczestnicy, którzy dostali pigułkę mającą rzekomo wywoływać napięcie, nie zmieniali postaw po napisaniu tekstu wbrew swoim poglądom, tak jakby winą za swój dyskomfort obarczali pigułkę. Ten wynik trudno wyjaśnić samą autopercepcją. Artykuł Fazio, Zanny i Coopera z 1977 roku sugerował, że obie teorie mają rację, ale na różnych obszarach: dysonans, gdy ludzie działają wyraźnie wbrew temu, w co wierzą, autopercepcja, gdy krok jest niewielki.

Wielki test. W 2024 roku zespół kierowany przez Davida Vaidisa i Willema Sleegersa opublikował zarejestrowany raport replikacyjny (Registered Replication Report): metodę i analizę zrecenzowano i przyjęto przed zebraniem danych. Nie powtórzono badania z 1 i 20 dolarami. Zamiast tego przeprowadzono standardową wersję tej samej idei, paradygmat wymuszonej uległości (induced compliance), opartą na eksperymencie Croyle’a i Coopera z 1983 roku. Studenci pisali esej popierający podwyżkę czesnego na własnej uczelni, stanowisko, któremu większość była przeciwna (dwa ośrodki użyły innych niepopularnych propozycji), albo po usłyszeniu, że mogą odmówić (duża swoboda wyboru), albo po prostu na polecenie (mała swoboda wyboru). Trzecia grupa pisała neutralny esej.

W projekcie zrekrutowano 4898 uczestników w 39 ośrodkach w 19 krajach i 14 językach. Wyróżniały się dwa wyniki:

Autorzy doszli do wniosku, że ten klasyczny paradygmat może nie dostarczać tak mocnych dowodów na dysonans, jak zakładają podręczniki. Ich dane nadal nie rozstrzygają, co wywołało niewielką zmianę: uczestnicy, którzy pisali wbrew swoim poglądom, rzeczywiście deklarowali większy dyskomfort i wewnętrzny konflikt, ale ten dyskomfort nie wyjaśniał statystycznie zmiany postawy.

Pierwszy przypadek. Przed tym eksperymentem Festinger badał dysonans poza laboratorium. W książce When Prophecy Fails („Kiedy proroctwo zawodzi”, 1956) on, Riecken i Schachter śledzili niewielką grupę, której przepowiednia końca świata się nie spełniła. Cooper opisuje ją jako prawdopodobnie pierwszy opublikowany opis dysonansu. Była to obserwacja terenowa, a nie eksperyment.

Etyka

Badanie zbudowano na kolejnych warstwach wprowadzania w błąd. Uczestników wprowadzono w błąd co do celu zadań, nieobecnego asystenta, „rutynowego” wywiadu i studentki na zewnątrz, która pracowała dla badaczy. Poproszono ich też, by ją oszukali, więc każdy z nich wierzył, że okłamuje inną studentkę za pieniądze, a rozmowę potajemnie nagrywano.

Z drugiej strony ryzyko było niskie, a Festinger i Carlsmith na koniec wyjaśnili każdemu uczestnikowi prawdziwy cel badania, łącznie z powodami każdego kroku. Poprosili też wszystkich opłaconych uczestników o zwrot pieniędzy i podają, że wszyscy to zrobili. Dziś takie badanie wymagałoby zapewne jaśniejszej formuły zgody, a prośba o zwrot zapłaty za wykonane zadanie zostałaby prawdopodobnie zakwestionowana. (To nasza ocena, a nie ocena komisji etycznej).

Co to znaczy dzisiaj

Idea, że dopasowujemy przekonania do tego, co powiedzieliśmy lub zrobiliśmy, pozostaje słynna, a replikacja z 2024 roku sugeruje, że jej skromna wersja jest prawdziwa. Mniej pewne są mechanizm i warunki, zwłaszcza twierdzenie, że to swoboda wyboru i małe nagrody sprawiają, iż efekt działa.

Wynika z tego kilka codziennych refleksji, choć wykraczają one poza to, co sprawdzały te eksperymenty:

Jak by ci poszło?

Już wkrótce. Krótka refleksja, a nie test: wyobraź sobie godzinę obracania kołków, a potem prośbę, żeby powiedzieć nieznajomemu, że było ciekawie. Zgodzić się? Za 1 dolara? Za 20 dolarów? Na koniec zobaczysz, jak studenci ze Stanfordu ocenili zadanie w każdej grupie. Jedno uczciwe zastrzeżenie: wyobrażenie sobie sytuacji to nie to samo, co znalezienie się w niej, a ludzie często słabo przewidują własne reakcje.

Najczęściej zadawane pytania

Na czym polegał eksperyment z 1 i 20 dolarami?

W 1959 roku Leon Festinger i James Carlsmith kazali studentom Stanfordu przez godzinę wykonywać nudne zadania, a następnie zapłacili części z nich 1 dolara, a innym 20 dolarów za powiedzenie kolejnemu uczestnikowi, że było przyjemnie. Potem mężczyźni, którym zapłacono 1 dolara, ocenili zadanie jako przyjemniejsze niż zarówno grupa z 20 dolarami, jak i grupa kontrolna.

Dlaczego osoby, którym zapłacono 1 dolara, bardziej polubiły zadanie?

Wyjaśnieniem Festingera był dysonans poznawczy: mówienie czegoś, w co się nie wierzy, jest nieprzyjemne, a 20 dolarów dawało dobrą wymówkę, czego nie dawał 1 dolar, więc grupa z 1 dolarem łagodziła napięcie, uznając, że zadanie nie było takie złe. Daryl Bem twierdził natomiast, że ludzie po prostu wnioskują o własnych postawach na podstawie swojego zachowania, tak jak zrobiłby to obserwator z zewnątrz.

Czy dysonans poznawczy został zreplikowany?

Częściowo. Zarejestrowany raport replikacyjny z 2024 roku, obejmujący 39 ośrodków w 19 krajach, wykazał, że napisanie eseju wbrew własnemu poglądowi nieznacznie zmieniało postawy. Nie stwierdzono jednak wpływu swobody wyboru, który przewiduje teoria. Samego pierwotnego schematu z 1 i 20 dolarami nie powtórzono.

Czy eksperyment Festingera i Carlsmitha był etyczny?

Na kilku poziomach opierał się na wprowadzaniu w błąd, a uczestników poproszono o wprowadzenie w błąd osoby, którą uważali za innego ochotnika. Wszystkim wyjaśniono potem prawdziwy cel badania, a wszystkich opłaconych uczestników poproszono o zwrot pieniędzy, co zrobili.

Źródła

  1. Festinger, L., & Carlsmith, J. M. (1959). Cognitive consequences of forced compliance. Journal of Abnormal and Social Psychology, 58(2), 203–210. doi:10.1037/h0041593
  2. Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Row, Peterson.
  3. Bem, D. J. (1967). Self-perception: An alternative interpretation of cognitive dissonance phenomena. Psychological Review, 74(3), 183–200. web.mit.edu/curhan/www/docs/Articles/15341_Readings/Motivation/Bem_1967_Self_perception.pdf
  4. Chapanis, N. P., & Chapanis, A. (1964). Cognitive dissonance: Five years later. Psychological Bulletin, 61(1), 1–22. doi:10.1037/h0043457
  5. Dunnette, M. D. (1966). Fads, fashions, and folderol in psychology. American Psychologist, 21(4), 343–352. doi:10.1037/h0023535
  6. Linder, D. E., Cooper, J., & Jones, E. E. (1967). Decision freedom as a determinant of the role of incentive magnitude in attitude change. Journal of Personality and Social Psychology, 6(3), 245–254. doi:10.1037/h0021220
  7. Zanna, M. P., & Cooper, J. (1974). Dissonance and the pill: An attribution approach to studying the arousal properties of dissonance. Journal of Personality and Social Psychology, 29(5), 703–709. doi:10.1037/h0036651
  8. Fazio, R. H., Zanna, M. P., & Cooper, J. (1977). Dissonance and self-perception: An integrative view of each theory's proper domain of application. Journal of Experimental Social Psychology, 13(5), 464–479. doi:10.1016/0022-1031(77)90031-2
  9. Cooper, J. (2019). Cognitive dissonance: Where we've been and where we're going. International Review of Social Psychology, 32(1), 7. doi:10.5334/irsp.277
  10. Croyle, R. T., & Cooper, J. (1983). Dissonance arousal: Physiological evidence. Journal of Personality and Social Psychology, 45(4), 782–791. doi:10.1037/0022-3514.45.4.782
  11. Vaidis, D. C., Sleegers, W. W. A., van Leeuwen, F., DeMarree, K. G., Sætrevik, B., Ross, R. M., … Priolo, D. (2024). A multilab replication of the induced-compliance paradigm of cognitive dissonance. Advances in Methods and Practices in Psychological Science, 7(1), 1–26. doi:10.1177/25152459231213375
  12. Association for Psychological Science (2024, February 14). Multilab replication challenges long-held theories on cognitive dissonance. APS Observer. www.psychologicalscience.org/observer/multilab-replication-cognitive-dissonance