Pytanie
Na początku lat 70. Amos Tversky i Daniel Kahneman katalogowali umysłowe skróty, z których ludzie korzystają, gdy muszą coś zgadnąć. Jeden z nich nazwali „zakotwiczeniem i dostosowaniem” (adjustment and anchoring): często zaczynamy od jakiejś liczby, która akurat jest pod ręką, i dostosowujemy ją, by dojść do odpowiedzi. Twierdzili, że to dostosowanie zwykle kończy się za wcześnie, więc ostateczna odpowiedź pozostaje zbyt blisko punktu wyjścia.
Nie miałoby to większego znaczenia, gdyby liczba wyjściowa zawsze była rozsądna. Ostrzejsze pytanie brzmiało: co, jeśli liczba wyjściowa jest oczywiście pozbawiona znaczenia? Czy mimo to przyciągnie odpowiedź?
Jak to przeprowadzono
Tversky i Kahneman opisali dwa pokazy w swoim artykule w Science z 1974 roku.
Koło fortuny. Uczestników poproszono o oszacowanie różnych wielkości podawanych w procentach, na przykład odsetka państw afrykańskich w Organizacji Narodów Zjednoczonych. Przed każdym szacunkiem na ich oczach kręcono kołem z podziałką od 0 do 100. Najpierw mówili, czy prawdziwa wartość jest wyższa, czy niższa od liczby na kole, a potem podawali własny szacunek. Różne grupy dostawały różne liczby; artykuł podaje wyniki dla dwóch z nich: 10 i 65. W książce Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym (Thinking, Fast and Slow, 2011) Kahneman wyjaśnił później, że koło zostało tak spreparowane, by mogło zatrzymać się tylko na tych dwóch liczbach.
Zadanie z mnożeniem. Dwie grupy licealistów miały pięć sekund na oszacowanie iloczynu. Jedna grupa widziała 8×7×6×5×4×3×2×1, druga te same liczby w odwrotnej kolejności: 1×2×3×4×5×6×7×8. Pięć sekund to za mało, by skończyć rachunek, więc ludzie wykonują kilka kroków, a resztę zgadują. Przewidywano, że pierwsze kroki posłużą za punkt wyjścia.
Artykuł nie podaje, ile osób wzięło udział w badaniach ani gdzie je przeprowadzono.
Co z tego wyszło
Koło przesunęło szacunki. Grupa, która zobaczyła 10, podała medianę szacunków 25%. Grupa, która zobaczyła 65, podała 45%. Liczba, która przed chwilą na oczach wszystkich wypadła na kole, przesunęła typową odpowiedź o 20 punktów procentowych. Nagrody pieniężne za trafne odpowiedzi nie usunęły tego efektu.
Kolejność liczb miała znaczenie. Dla ciągu zaczynającego się od 8 mediana szacunków wyniosła 2250. Dla ciągu zaczynającego się od 1 – 512. Obie były o wiele za niskie: prawidłowy wynik to 40 320. Grupa, która zaczynała od większych liczb, zgadywała wyżej, a wszyscy zaniżali wynik, czego należałoby się spodziewać, jeśli ludzie zbyt wcześnie przestają dostosowywać szacunek.
Tversky i Kahneman twierdzili też, że zakotwiczenie pomaga wyjaśnić inne błędy, na przykład to, dlaczego ludzie przeceniają szansę, że łańcuch prawdopodobnych zdarzeń wydarzy się w całości, i dlaczego przedziały, które podają, gdy czują się bardzo pewni, są zwykle zbyt wąskie.
Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)
Dlaczego to działa. Tversky i Kahneman wyjaśniali efekt niewystarczającym dostosowaniem. W 1997 roku Strack i Mussweiler zaproponowali inny mechanizm, który nazwali selektywną dostępnością (selective accessibility). Kiedy zadajesz sobie pytanie, czy jakaś wartość może być tak wysoka jak kotwica, przeszukujesz pamięć w poszukiwaniu faktów, które pasowałyby do tej wartości. Potem łatwiej przypomnieć sobie te fakty, gdy podajesz własny szacunek. W ich pierwszym badaniu, z udziałem 32 studentów Uniwersytetu w Würzburgu, uczestnicy porównywali wysokość lub szerokość znanej budowli z wysoką lub niską kotwicą. Kotwica znacznie silniej przesuwała późniejszy szacunek, gdy dotyczyła tego samego wymiaru (wysokość po porównaniu wysokości), niż gdy dotyczyła drugiego. Prosta korekta od liczby wyjściowej niełatwo tę różnicę wyjaśnia. W innym badaniu kotwice jawnie absurdalne, takie jak porównanie wieku, w którym zmarł Gandhi, z liczbą 140 albo 9, i tak przyciągały szacunki.
Klasyczny efekt replikuje się bardzo mocno. W 2014 roku pierwszy projekt Many Labs powtórzył 13 klasycznych badań w 36 próbach z udziałem 6344 uczestników w Stanach Zjednoczonych i dziewięciu innych krajach. Zadanie z zakotwiczeniem pochodziło z badania Jacowitz i Kahnemana z 1995 roku: uczestnicy porównywali jakąś wielkość, na przykład wysokość Mount Everestu albo liczbę mieszkańców Chicago, z wysoką lub niską liczbą, a potem podawali własny szacunek. Wszystkie cztery pytania o zakotwiczenie wykazały efekt w każdej z 36 prób. Znalazły się wśród największych efektów w całym projekcie (dwa z nich były największe w ogóle) – od około 1,2 do 2,4 odchylenia standardowego w zależności od pytania – większe niż ogólne oszacowanie z oryginalnego badania, wynoszące 0,93. Wielkość efektu różniła się między ośrodkami, być może dlatego, że ludzie w różnym stopniu znali te fakty.
Ceny to trudniejszy przypadek. W 2003 roku Ariely, Loewenstein i Prelec zapytali 55 studentów MBA z MIT, czy kupiliby produkty, takie jak bezprzewodowa klawiatura albo butelka wina, za cenę równą dwóm ostatnim cyfrom ich numeru ubezpieczenia społecznego (social security number). Następnie, przy prawdziwych pieniądzach w grze, podawali najwyższą kwotę, jaką byliby gotowi zapłacić. Studenci, których numery mieściły się w górnej jednej piątej, oferowali mniej więcej od dwóch do trzech i pół raza więcej niż ci z dolnej jednej piątej: średnio 55,64 dolara za klawiaturę wobec 16,09 dolara. A jednak prawie wszyscy nadal wyceniali lepsze wino wyżej niż tańsze. Autorzy nazwali to połączenie arbitralnych poziomów i spójnej kolejności „spójną arbitralnością” (coherent arbitrariness).
Późniejsze prace nie rozstrzygnęły sprawy:
- W 2012 roku Drew Fudenberg, David Levine i Zacharias Maniadis stwierdzili tylko bardzo słabe zakotwiczenie w przypadku zwykłych towarów i żadne w przypadku prostych loterii.
- W 2014 roku Maniadis, Fabio Tufano i John List powtórzyli inny eksperyment z artykułu z 2003 roku, w którym ludzie podawali cenę, za jaką zgodziliby się wysłuchać nieprzyjemnego dźwięku. U 116 studentów w Bolonii efekt był mniej więcej o połowę mniejszy niż w oryginale i nieistotny statystycznie. Autorzy dowodzili, że pojedynczemu efektownemu wynikowi nie należy ufać przed niezależnymi replikacjami.
- Autorzy bloga Data Colada (Uri Simonsohn, Leif Nelson i Joseph Simmons) odpowiedzieli, że ta replikacja była zbyt mało precyzyjna, by wykluczyć znaczący efekt, między innymi dlatego, że prawie połowa odpowiedzi wynosiła 10 centów lub mniej, więc trudno było im spaść jeszcze niżej.
- W 2019 roku Yoon, Fong i Dimoka przeprowadzili trzy nowe badania i połączyli je z wcześniejszymi. Stwierdzili, że zakotwiczenie gotowości do zapłaty jest zjawiskiem solidnym, ale mniejszym niż w 2003 roku.
- W 2020 roku Ioannidis, Offerman i Sloof nie stwierdzili żadnego zakotwiczenia, gdy 316 uczestników rzucało kostką, by ustalić losową cenę sprzedaży butelki wina.
Uczciwe podsumowanie: losowe kotwice prawdopodobnie wpływają na to, ile ludzie są gotowi zapłacić, ale wielkości efektów z 2003 roku wyglądają na górną granicę, a niektóre badania nie znajdują niczego.
Kotwice przypadkowe a informacyjne. We wszystkich powyższych badaniach ludzi prosi się, by pomyśleli o kotwicy, zwykle porównując ją z odpowiedzią. Śmielsza teza głosi, że zakotwiczają nas także liczby, które po prostu są obecne w otoczeniu. W 2008 roku Critcher i Gilovich podali między innymi, że ludzie przewidywali różną sprzedaż nowego telefonu w zależności od tego, czy nazywał się „P97”, czy „P17”, i byli gotowi zapłacić więcej w restauracji o nazwie „Studio 97” niż w restauracji „Studio 17”. Te wyniki się nie utrzymały. Many Labs 2 (2018) powtórzyło badanie z telefonem z udziałem ponad 6800 uczestników i uzyskało efekt bliski zeru. W 2020 roku Shanks i współpracownicy przeprowadzili trzy badania z udziałem 1291 uczestników, w tym jedno duże prerejestrowane, i nie stwierdzili wiarygodnego zakotwiczenia przypadkowego. U tych samych uczestników klasyczne zakotwiczenie przez porównanie działało silnie. Wnioskowali, że prawdopodobnie trzeba aktywnie pomyśleć o liczbie, by nas zakotwiczyła.
Jest jeszcze jedno rozróżnienie. W prawdziwym życiu wiele kotwic nie jest pozbawionych znaczenia: cena katalogowa czy pierwsza oferta eksperta zwykle niesie jakąś informację, więc uleganie jej wpływowi nie zawsze jest błędem. Badania z 1974 roku uderzały właśnie tym, że kotwica jawnie nie niosła żadnej informacji.
Etyka
Koło przedstawiano jako losowe, choć według późniejszej relacji Kahnemana mogło zatrzymać się tylko na dwóch liczbach. To łagodne wprowadzenie w błąd. Poza tym zadania były nieszkodliwe: zgadywanie odsetków i mnożenie liczb. Nie odnotowano żadnego cierpienia uczestników, a artykuł z 1974 roku nie opisuje rozmowy wyjaśniającej po badaniu. Takie badanie bez trudu przeszłoby dziś ocenę komisji etycznej, ze zgodą uczestników i krótkim wyjaśnieniem na koniec.
Co to znaczy dzisiaj
Zakotwiczenie szacunków to jedno z najpewniejszych odkryć psychologii. Zakotwiczenie przez liczby, które tylko mignęły nam przed oczami – nie. Dzięki temu praktyczna lekcja jest węższa, a zarazem bardziej użyteczna, niż często się ją przedstawia.
Poniższe nawyki wykraczają poza to, co sprawdzały te eksperymenty, ale z nich wynikają:
- Zanim spojrzysz na czyjąś liczbę (cenę, ofertę wynagrodzenia, prognozę), najpierw zapisz własny szacunek.
- Gdy ktoś podsuwa ci liczbę, zastanów się, czy niesie ona prawdziwą informację, czy po prostu pojawiła się pierwsza.
- W grupie warto zebrać niezależne szacunki, zanim ktokolwiek wypowie liczbę na głos.
Jak by ci poszło?
Już wkrótce. Zakręć kołem, powiedz, czy odpowiedź jest wyższa, czy niższa, a potem podaj swój szacunek. Na koniec porównasz swoje odpowiedzi z odpowiedziami osób, które wylosowały drugą liczbę, oraz z medianami 25% i 45% z 1974 roku. Zastrzeżenie: gdy już wiesz, czego dotyczy eksperyment, możesz to skorygować, więc twój wynik nie pokaże, jak silny jest efekt u ludzi, którzy o nim nie wiedzą.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest efekt zakotwiczenia?
To skłonność do tego, by szacunek pozostawał blisko liczby, którą rozważaliśmy chwilę wcześniej, nawet jeśli ta liczba jest arbitralna. W przykładzie Tversky’ego i Kahnemana z 1974 roku mediana szacunków odsetka państw afrykańskich w ONZ wyniosła 25% u osób, które najpierw zobaczyły na kole fortuny 10, a 45% u tych, które zobaczyły 65.
Czy efekt zakotwiczenia został zreplikowany?
Wersję klasyczną, w której ludzie najpierw porównują jakąś wielkość z wysoką lub niską liczbą, a potem ją szacują, replikowano wielokrotnie. W Many Labs 1 (2014) efekt pojawił się we wszystkich 36 próbach i należał do największych spośród 13 sprawdzanych zjawisk.
Czy eksperyment z numerem ubezpieczenia społecznego udało się powtórzyć?
Częściowo. Kilka badań wykazało zakotwiczenie gotowości do zapłaty, ale zwykle znacznie słabsze niż u Ariely’ego, Loewensteina i Preleca (2003). Inne wykazały bardzo słabe efekty albo żadne. Badacze wciąż nie zgadzają się co do tego, jak duży jest rzeczywisty efekt.
Czy losowa liczba w tle, na przykład cena na pobliskim szyldzie, zakotwicza ludzi?
Dowody wskazują, że prawdopodobnie nie albo tylko bardzo słabo. Duże replikacje z 2018 i 2020 roku nie wykazały wiarygodnego wpływu przypadkowych liczb, o których ludzi nie proszono myśleć, natomiast klasyczne zakotwiczenie oparte na porównaniu dobrze działało u tych samych uczestników.
Źródła
- Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). Judgment under uncertainty: Heuristics and biases. Science, 185(4157), 1124–1131. doi:10.1126/science.185.4157.1124
- Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.
- Strack, F., & Mussweiler, T. (1997). Explaining the enigmatic anchoring effect: Mechanisms of selective accessibility. Journal of Personality and Social Psychology, 73(3), 437–446. doi:10.1037/0022-3514.73.3.437
- Ariely, D., Loewenstein, G., & Prelec, D. (2003). "Coherent arbitrariness": Stable demand curves without stable preferences. The Quarterly Journal of Economics, 118(1), 73–106. doi:10.1162/00335530360535153
- Fudenberg, D., Levine, D. K., & Maniadis, Z. (2012). On the robustness of anchoring effects in WTP and WTA experiments. American Economic Journal: Microeconomics, 4(2), 131–145. doi:10.1257/mic.4.2.131
- Maniadis, Z., Tufano, F., & List, J. A. (2014). One swallow doesn't make a summer: New evidence on anchoring effects. American Economic Review, 104(1), 277–290. doi:10.1257/aer.104.1.277
- Simonsohn, U., Simmons, J., & Nelson, L. (2013, November 11). [7] Forthcoming in the American Economic Review: A misdiagnosed failure-to-replicate. Data Colada. datacolada.org/7
- Yoon, S., Fong, N. M., & Dimoka, A. (2019). The robustness of anchoring effects on preferential judgments. Judgment and Decision Making, 14(4), 470–487. dlab.sauder.ubc.ca/sjdm/journal/19/190426/jdm190426.html
- Ioannidis, K., Offerman, T., & Sloof, R. (2020). On the effect of anchoring on valuations when the anchor is transparently uninformative. Journal of the Economic Science Association, 6(1), 77–94. doi:10.1007/s40881-020-00094-1
- Jacowitz, K. E., & Kahneman, D. (1995). Measures of anchoring in estimation tasks. Personality and Social Psychology Bulletin, 21(11), 1161–1166. doi:10.1177/01461672952111004
- Klein, R. A., Ratliff, K. A., Vianello, M., et al. (2014). Investigating variation in replicability: A "many labs" replication project. Social Psychology, 45(3), 142–152. doi:10.1027/1864-9335/a000178
- Critcher, C. R., & Gilovich, T. (2008). Incidental environmental anchors. Journal of Behavioral Decision Making, 21(3), 241–251. doi:10.1002/bdm.586
- Klein, R. A., Vianello, M., Hasselman, F., et al. (2018). Many Labs 2: Investigating variation in replicability across samples and settings. Advances in Methods and Practices in Psychological Science, 1(4), 443–490. doi:10.1177/2515245918810225
- Shanks, D. R., Barbieri-Hermitte, P., & Vadillo, M. A. (2020). Do incidental environmental anchors bias consumers' price estimations? Collabra: Psychology, 6(1), 19. doi:10.1525/collabra.310