Daniel J. Simons, Christopher F. Chabris · 1999

Eksperyment z niewidzialnym gorylem

Czy gdy mocno skupiamy się na jednej rzeczy, możemy nie dostrzec czegoś dużego i oczywistego, co dzieje się tuż przed nami?

  • Uniwersytet Harvarda, Cambridge, Massachusetts (wydział autorów; artykuł nie podaje miejsc przeprowadzenia badań)
  • Zreplikowany, z zastrzeżeniami

Pytanie

Większość z nas jest przekonana, że gdyby przed naszymi oczami wydarzyło się coś dużego i dziwnego, na pewno byśmy to zauważyli. Psychologowie mieli powody, by w to wątpić. W latach 70. Ulric Neisser i jego współpracownicy pokazywali widzom nagrania osób podających sobie piłkę i wielu z nich przeoczyło nieoczekiwanego przechodnia. W latach 90. Arien Mack i Irvin Rock nadali temu zjawisku nazwę: ślepota pozauwagowa (inattentional blindness), czyli niedostrzeganie czegoś widocznego, ponieważ uwaga jest skierowana gdzie indziej.

Nagrania Neissera miały jednak pewną osobliwość. Powstawały przez nałożenie na siebie kilku zapisów, więc gracze wyglądali jak przezroczyste zjawy. Być może ludzie przeoczali niespodziankę, ponieważ sam obraz był dziwny. W 1999 roku Daniel Simons i Christopher Chabris, pracujący wówczas na Harvardzie, postanowili sprawdzić, czy efekt utrzyma się w przypadku wyraźnej, zwyczajnie wyglądającej sceny i co sprawia, że ludzie częściej lub rzadziej coś zauważają.

Jak to przeprowadzono

Obserwatorzy oglądali krótkie, 75-sekundowe nagranie dwóch trzyosobowych drużyn – jednej w białych koszulkach, drugiej w czarnych – podających sobie piłki do koszykówki. Każdy obserwator miał śledzić tylko jedną drużynę.

Mniej więcej w 45. sekundzie przez scenę przechodziło na pięć sekund coś nieoczekiwanego: albo wysoka kobieta z otwartym parasolem, albo niższa kobieta w pełnym kostiumie goryla.

Badacze zmieniali trzy rzeczy, co dało łącznie 16 wersji:

Potem eksperymentator zadawał serię coraz bardziej szczegółowych pytań, od tego, czy zauważyli coś niezwykłego, po to, czy widzieli goryla (albo kobietę z parasolem) przechodzącego przez ekran. Spośród 228 obserwatorów 36 wyłączono z analizy, w tym 14, którzy znali już tego rodzaju badania, oraz inne osoby, które pogubiły się w liczeniu albo niekompletnie zapisały wyniki. Zostały 192 osoby, po 12 w każdej wersji.

Co z tego wyszło

Łącznie 54% obserwatorów zauważyło nieoczekiwaną postać, a 46% nie. Za tą średnią kryły się duże różnice między warunkami:

W skrajnym przypadku, na przezroczystym nagraniu przy śledzeniu białej drużyny, goryla zobaczył tylko 1 obserwator na 12 (8%), niezależnie od tego, czy liczenie było łatwe, czy trudne. W jednej z wersji nagrania z parasolem zauważyli ją wszyscy.

W kolejnej wersji goryl zatrzymywał się na środku sceny, odwracał w stronę kamery, uderzał się w pierś i szedł dalej, pozostając w kadrze przez około dziewięć sekund. Spośród 12 nowych obserwatorów śledzących białą drużynę w łatwym zadaniu połowa nadal go nie zobaczyła.

Przy ponownym odtworzeniu nagrania obserwatorzy byli niezmiennie zaskoczeni, a niektórzy nie wierzyli, że goryl w ogóle tam był. Autorzy doszli do wniosku, że zauważanie zależy od tego, jak bardzo zajęta jest uwaga, i od tego, jak bardzo nieoczekiwana rzecz przypomina to, co śledzimy. Bliskość akcji nie pomagała: goryl przechodził tuż między śledzonymi graczami, co sugeruje, że uwaga podąża za obiektami i zdarzeniami, a nie za obszarami przestrzeni.

Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)

To było udoskonalenie, a nie pierwsze odkrycie. Podstawowy wynik pochodził z prac Neissera nad „selektywnym patrzeniem” (selective looking). W badaniu Neissera i Becklen z 1975 roku wielu widzów śledzących jedną z dwóch nałożonych na siebie gier przeoczało dziwne zdarzenia w drugiej. W badaniu Neissera z 1979 roku z kobietą z parasolem, jak relacjonują je Simons i Chabris, wspomniało o niej tylko 6 z 28 niczego nieświadomych widzów, natomiast widzowie, którzy po prostu oglądali nagranie bez zadania liczenia, zawsze ją widzieli. W 1983 roku Becklen i Cervone stwierdzili, że bardzo dobrze widoczne nieoczekiwane zdarzenie zauważyło zaledwie 18 z 85 widzów. Simons i Chabris dodali wyraźną scenę, systematyczne sprawdzenie, co pomaga zauważać, i obraz, który zapada w pamięć.

„Połowa ludzi to przeocza” to średnia. W powtarzanych opowieściach często pada stwierdzenie, że połowa widzów przeocza goryla. W całym badaniu z 1999 roku przeoczyła go nieco ponad połowa, ale prawdziwa lekcja to rozpiętość wyników – od prawie wszystkich do prawie nikogo – zależnie od zadania i od tego, na co ludzie zwracali uwagę.

Znajomość sztuczki nie chroni. Ponieważ nagranie stało się tak znane, w 2010 roku Simons nakręcił nowe (często nazywane „monkey business illusion”), z gorylem i dwiema innymi nieoczekiwanymi zmianami: kurtyną zmieniającą kolor i graczem schodzącym z boiska. Wszyscy 23 uczestnicy, którzy znali oryginalne nagranie, dostrzegli goryla, wobec 56% tych, którzy go nie znali, czyli blisko pierwotnego odsetka. Ale osoby wtajemniczone nie były lepsze w wychwytywaniu pozostałych zmian, a nawet nieco gorsze: kurtynę lub schodzącego gracza zauważyło tylko 17% z nich, wobec 29% nowicjuszy. Simons zaznacza, że różnice te nie były istotne statystycznie, a grupy były małe i wyodrębnione według tego, czy ktoś widział oryginał.

Eksperci też przeoczają goryle. W 2013 roku Drew, Võ i Wolfe poprosili 24 radiologów o przeszukanie tomografii komputerowych płuc w poszukiwaniu guzków – zadanie, które wykonują na co dzień. W ostatnim przypadku badacze umieścili obraz goryla mniej więcej 48 razy większego od przeciętnego guzka. Dwudziestu z 24 go nie zgłosiło, a okulografia (eye tracking) wykazała, że większość tych, którzy go przeoczyli, patrzyła prosto w miejsce, w którym się znajdował. Innymi słowy, biegłość w zadaniu nie wyłącza tego efektu.

Poza laboratorium. W 1995 roku bostoński policjant ścigający podejrzanego zeznał, że nie widział pobicia, obok którego przebiegł; skazano go za krzywoprzysięstwo, a wyrok później uchylono. W 2011 roku Chabris, Simons i współpracownicy kazali ludziom biec za biegaczem, licząc, ile razy dotknie głowy, obok zainscenizowanej bójki. W nocy bójkę zauważyło tylko 35% osób, w dzień 56%, a oddzielne liczenie dotknięć każdą ręką zmniejszało szanse na zauważenie. Autorzy uznali, że przeoczenie takiego zdarzenia jest prawdopodobne, podkreślając jednocześnie, że nie mogą wiedzieć, co policjant naprawdę widział.

Ślepota czy zapominanie? Od dawna zadaje się pytanie, czy ludzie naprawdę nie widzą nieoczekiwanego obiektu, czy widzą go i natychmiast zapominają. Jeremy Wolfe nazwał tę drugą możliwość „amnezją pozauwagową” (inattentional amnesia). Simons i Chabris uważali ślepotę za lepsze wyjaśnienie, ponieważ ludzie byli tak zaskoczeni przy ponownym odtworzeniu, ale przyznawali, że w praktyce trudno te dwie rzeczy rozróżnić.

Nie zobaczyć to nie zawsze nic nie zobaczyć. W 2024 roku Makaela Nartker, Chaz Firestone, Howard Egeth i Ian Phillips przeprowadzili pięć eksperymentów internetowych z udziałem ponad 25 000 osób, używając prostych kształtów na ekranie zamiast nagrania z gorylem. Osoby, które twierdziły, że niczego nie zauważyły, jako grupa i tak lepiej niż przypadkowo zgadywały kolor, kształt lub położenie nieoczekiwanego obiektu. Badacze stwierdzili też, że w razie niepewności ludzie skłaniają się ku odpowiedzi „nie”. Dowodzą, że nieuwaga osłabia świadomość, a nie całkiem ją wymazuje, choć zaznaczają, że jest to wynik na poziomie grupy i że część z niego może wyjaśniać przetwarzanie nieświadome. Nie podważa to odkrycia z gorylem, ale stawia pod znakiem zapytania jego najmocniejszą interpretację: że ludzie, którzy przeoczyli goryla, nie zobaczyli dosłownie nic.

Etyka

Badanie wiązało się z łagodnym wprowadzeniem w błąd: obserwatorom kazano liczyć podania i nie uprzedzono ich, że wydarzy się coś niezwykłego, bo ostrzeżenie zniweczyłoby cel badania. Zadanie było nieszkodliwe i trwało od pięciu do dziesięciu minut. Po badaniu obserwatorom wszystko wyjaśniono, a na życzenie odtwarzano im nagranie ponownie. Taki schemat badania zostałby dziś bardzo prawdopodobnie zatwierdzony.

Co to znaczy dzisiaj

Wyniki opowiadają bardziej precyzyjną historię niż „ludzie są ślepi”: widzimy to, na co jesteśmy nastawieni. Gdy zadanie jest wymagające, rzeczy niepasujące do naszego celu mogą przejść przez nasze pole widzenia, nie pozostawiając śladu – nawet duże i dziwne, i nawet wtedy, gdy nasz wzrok pada prosto na nie.

Podsuwa to kilka praktycznych nawyków. Wykraczają one poza to, co eksperymenty sprawdzały bezpośrednio:

Jak by ci poszło?

Już wkrótce. Obejrzyj naszą własną animowaną scenę z dwiema drużynami podającymi piłkę, śledź jedną drużynę i licz jej podania. W pewnym momencie wydarzy się coś nieoczekiwanego. Na koniec zobaczysz, czy udało ci się to dostrzec, obok 44% osób, które zauważyły goryla w 1999 roku, i 8% w najtrudniejszej wersji. Jedno uczciwe zastrzeżenie: po przeczytaniu tej strony spodziewasz się niespodzianki, a jak pokazało badanie z 2010 roku, oczekiwanie goryla sprawia, że bardzo dobrze znajdujesz goryle, i ani trochę lepiej nie zauważasz niczego innego.

Najczęściej zadawane pytania

Jaki odsetek ludzi przeoczył goryla?

To zależało od wersji. We wszystkich ośmiu wersjach z gorylem w badaniu z 1999 roku goryla zauważyło 44% obserwatorów, czyli nieco ponad połowa go przeoczyła. W najłatwiejszych wersjach widziała go większość osób, w najtrudniejszych tylko 8%. Często powtarzane „mniej więcej połowa” to uczciwa średnia, a nie stała wartość.

Kto pierwszy przeprowadził eksperyment z niewidzialnym gorylem?

Badanie z gorylem Daniela Simonsa i Christophera Chabrisa z 1999 roku nawiązywało do badań nad „selektywnym patrzeniem” Ulrica Neissera i jego współpracowników z lat 70., w których wielu widzów przeoczyło kobietę z parasolem przechodzącą przez boisko podczas gry w koszykówkę. Simons i Chabris pokazali, że efekt występuje również przy wyraźnych, w pełni widocznych aktorach.

Czy wiedza o gorylu sprawia, że lepiej zauważamy różne rzeczy?

Ogólnie nie. W badaniu Simonsa z 2010 roku wszyscy, którzy znali już oryginalne nagranie, dostrzegli goryla w nowej wersji, ale nie byli lepsi, a nawet byli nieco gorsi w zauważaniu innych nieoczekiwanych zmian w tym samym klipie.

Czy eksperci też przeoczają goryla?

Tak. W badaniu z 2013 roku 20 z 24 radiologów przeszukujących skany płuc w poszukiwaniu guzków nie zgłosiło obrazu goryla, mniej więcej 48 razy większego od typowego guzka, a okulografia wykazała, że wielu z tych, którzy go przeoczyli, patrzyło prosto w miejsce, w którym się znajdował.

Źródła

  1. Simons, D. J., & Chabris, C. F. (1999). Gorillas in our midst: Sustained inattentional blindness for dynamic events. Perception, 28(9), 1059–1074. doi:10.1068/p281059
  2. Neisser, U., & Becklen, R. (1975). Selective looking: Attending to visually specified events. Cognitive Psychology, 7(4), 480–494. doi:10.1016/0010-0285(75)90019-5
  3. Neisser, U. (1979). The control of information pickup in selective looking. In A. D. Pick (Ed.), Perception and its development: A tribute to Eleanor J. Gibson (pp. 201–219). Lawrence Erlbaum Associates.
  4. Becklen, R., & Cervone, D. (1983). Selective looking and the noticing of unexpected events. Memory & Cognition, 11(6), 601–608. doi:10.3758/BF03198284
  5. Simons, D. J. (2010). Monkeying around with the gorillas in our midst: Familiarity with an inattentional-blindness task does not improve the detection of unexpected events. i-Perception, 1(1), 3–6. doi:10.1068/i0386
  6. Drew, T., Võ, M. L.-H., & Wolfe, J. M. (2013). The invisible gorilla strikes again: Sustained inattentional blindness in expert observers. Psychological Science, 24(9), 1848–1853. doi:10.1177/0956797613479386
  7. Chabris, C. F., Weinberger, A., Fontaine, M., & Simons, D. J. (2011). You do not talk about Fight Club if you do not notice Fight Club: Inattentional blindness for a simulated real-world assault. i-Perception, 2(2), 150–153. doi:10.1068/i0436
  8. Nartker, M., Firestone, C., Egeth, H., & Phillips, I. (2024). Sensitivity to visual features in inattentional blindness. eLife, 13, RP100337. doi:10.7554/eLife.100337
  9. Mack, A., & Rock, I. (1998). Inattentional blindness. MIT Press.
  10. Wolfe, J. M. (1999). Inattentional amnesia. In V. Coltheart (Ed.), Fleeting memories: Cognition of brief visual stimuli (pp. 71–94). MIT Press.