Elizabeth F. Loftus, John C. Palmer · 1974

Badanie Loftus i Palmera o wypadku samochodowym

Czy sformułowanie jednego pytania może zmienić to, jak świadkowie oceniają, a później pamiętają wypadek, który widzieli?

  • Uniwersytet Waszyngtoński (University of Washington), Seattle
  • Kwestionowany

Pytanie

Świadków wypadków rutynowo pyta się o prędkość. Elizabeth Loftus i John Palmer z Uniwersytetu Waszyngtońskiego podejrzewali, że odpowiedź może częściowo zależeć od tego, jak pytanie zostało sformułowane. Chcieli się dowiedzieć dwóch rzeczy. Czy sformułowanie pytania przesuwa szacunki świadka? A jeśli tak, to czy chodzi tylko o sposób udzielania odpowiedzi, czy też pytanie rzeczywiście zmienia to, co ludzie później pamiętają?

Jak to przeprowadzono

Eksperyment 1. Czterdziestu pięciu studentów obejrzało siedem krótkich filmów z wypadkami drogowymi, trwających od 5 do 30 sekund, wyciętych z filmów szkoleniowych dla kierowców. Po każdym filmie opisywali, co widzieli, a następnie odpowiadali na zestaw pytań. Kluczowe z nich brzmiało mniej więcej tak: z jaką prędkością jechały samochody, gdy w siebie „uderzyły” (hit)? W różnych grupach po dziewięciu studentów czasownik zamieniano na „roztrzaskały się” (smashed), „zderzyły się” (collided), „stuknęły się” (bumped) lub „zetknęły się” (contacted). Nic poza tym się nie zmieniało.

Cztery z filmów pokazywały zainscenizowane zderzenia przy znanych prędkościach (20, 30, 40 i 40 mph), co pozwalało badaczom porównać szacunki z rzeczywistością.

Eksperyment 2. Nowa grupa 150 studentów obejrzała jeden film, krótszy niż minuta, przedstawiający karambol kilku samochodów, który trwał około czterech sekund. Potem opisywali wypadek i odpowiadali na pytania. Pięćdziesięciu zapytano, jak szybko jechały samochody, gdy się roztrzaskały, pięćdziesięciu – gdy w siebie uderzyły, a pięćdziesięciu w ogóle nie pytano o prędkość.

Tydzień później studenci wrócili i, nie oglądając ponownie filmu, odpowiedzieli na dziesięć kolejnych pytań. Wśród nich ukryto jedno proste: czy widziałeś(-aś) rozbite szkło? Na filmie nie było żadnego.

Co z tego wyszło

Czasownik przesuwał liczby. Średnie szacunki prędkości w eksperymencie 1 rosły wraz z siłą czasownika:

Różnica była istotna statystycznie. Uczestnicy słabo też oceniali rzeczywistą prędkość: zderzenia sfilmowane przy 20 mph i przy 40 mph dawały podobne szacunki, mniej więcej od 36 do 40 mph. Autorzy doszli do wniosku, że sformułowanie pytania wyjaśniało znacznie większą część zróżnicowania odpowiedzi niż faktyczna prędkość.

Czasownik podsuwał szkło. W eksperymencie 2 grupa „roztrzaskały się” znów podawała wyższe prędkości niż grupa „uderzyły” (10,46 wobec 8,00 mph). Tydzień później 16 z 50 osób z grupy „roztrzaskały się” twierdziło, że widziało rozbite szkło, w porównaniu z 7 z 50 w grupie „uderzyły” i 6 z 50 w grupie, której nie pytano o prędkość. W proporcjach daje to 32% wobec 14%.

To był ważniejszy wynik. Loftus i Palmer zauważyli, że wyniki dotyczące prędkości mogły po prostu odzwierciedlać skrzywienie odpowiedzi: niepewne osoby skłaniały się ku liczbie, którą podsuwał czasownik. Pytanie o szkło dotyczyło jednak czegoś zupełnie innego i padło tydzień później. Nawet gdy porównano osoby, które podały podobne szacunki prędkości, ci, którzy usłyszeli „roztrzaskały się”, nadal częściej mówili o szkle.

Autorzy wyjaśniali to tak: pamięć łączy dwa rodzaje informacji – to, co człowiek spostrzegł w danej chwili, i to, czego dowiedział się później. Z czasem jedno zlewa się z drugim i ludzie nie potrafią już powiedzieć, który szczegół skąd pochodzi. Jak to ujęli: „Mamy tylko jedno »wspomnienie«”. Pytanie, w którym samochody się roztrzaskały, dodaje wyobrażenie gwałtownego zderzenia, a przy gwałtownym zderzeniu rozbite szkło wydaje się prawdopodobne.

Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)

Efekt czasownika jest mniej solidny, niż sugerowałaby jego sława. Badanie z 1974 roku jest bardzo często cytowane, ale efekt prędkości nie okazał się łatwy do odtworzenia. W artykule z 2024 roku Kevin Holmes, Lena Kassin i Stephen Flusberg wymieniają wcześniejsze próby: niektóre nie wykazały różnicy między „roztrzaskały się”, „uderzyły” i „stuknęły się” (Read i współpracownicy, 1978; McAllister i współpracownicy, 1988; Raghunath i współpracownicy, 2021), inne wykazały efekt tylko w określonych warunkach, na przykład przy nieznanej scenerii wypadku albo u uczniów 7. i 8. klasy, ale nie u młodszych dzieci ani studentów.

Holmes i współpracownicy przeprowadzili następnie trzy prerejestrowane badania internetowe z udziałem 1204 uczestników z USA, którzy obejrzeli 9-sekundowy klip ze zderzeniem dwóch samochodów. Nie stwierdzili ogólnego wpływu czasownika na szacowaną prędkość, nawet przy zestawieniu najbardziej skrajnej pary: „roztrzaskały się” i „zetknęły się”. W analizach eksploracyjnych efekt był słabszy u osób, które najpierw napisały dłuższy opis wypadku, a także u tych, które dostrzegały większą różnicę w gwałtowności między dwoma czasownikami. Te wskazówki wymagają jeszcze sprawdzenia. Badania te nie dotyczyły rozbitego szkła, więc drugie, ważniejsze odkrycie z 1974 roku nie zostało sprawdzone na porównywalną skalę.

Zwaan i Eerland zaproponowali dużą, wieloośrodkową replikację bezpośrednią, popieraną przez Loftus; we wrześniu 2025 roku wciąż czekała na finansowanie.

Efekt dezinformacji trzyma się lepiej. Badanie z 1974 roku stało się jednym z eksperymentów założycielskich znacznie szerszego programu badawczego. W 1978 roku Loftus, D. G. Miller i H. J. Burns pokazali 195 studentom przezrocza z samochodem zatrzymującym się przy znaku „stop” albo przy znaku „ustąp pierwszeństwa”, a następnie części z nich zadali pytanie, w którym wspomniano niewłaściwy znak. Gdy później mieli wybrać jedno z dwóch przezroczy, osoby, które otrzymały prawdziwe informacje, wskazywały właściwe w 75% przypadków, a osoby wprowadzone w błąd – tylko w 41%. Loftus zdefiniowała później efekt dezinformacji (misinformation effect) jako zmianę relacji z pamięci, zwykle na gorsze, po otrzymaniu wprowadzających w błąd informacji. Niedawna replikacja Sery Wiechert i współpracowników, w której Loftus była współautorką, ponownie wykazała, że wprowadzeni w błąd uczestnicy rzadziej wybierali właściwy znak.

Wspomnienia całych zdarzeń. W 1995 roku Loftus i Jacqueline Pickrell poszły dalej. Z pomocą krewnego każdego z uczestników przedstawiły 24 osobom trzy prawdziwe zdarzenia z dzieciństwa i jedno zmyślone: zgubienie się w centrum handlowym. Sześć z nich (25%) zaczęło relacjonować pełne lub częściowe wspomnienie zmyślonego zdarzenia. Autorki przedstawiły to jako dowód, że takie wspomnienia mogą powstać, a nie jako oszacowanie, jak często się to zdarza.

Prerejestrowana replikacja przeprowadzona w Irlandii przez Gillian Murphy i współpracowników (2023), z udziałem 123 uczestników, uznała, że do ostatniego wywiadu fałszywe wspomnienie wytworzyło 35% z nich, w większości częściowe. Jednak tylko 14% samych uczestników powiedziało, że pamięta to zdarzenie, a kolejne 52% stwierdziło, że wierzy, iż ono miało miejsce.

Ta rozbieżność jest dziś w centrum żywego sporu. Analizując ponownie zapisy wywiadów, Bernice Andrews i Chris Brewin (2024) stwierdzili, że osoby uznane za mające fałszywe wspomnienia przypominały sobie średnio mniej niż dwa z sześciu podsuniętych szczegółów, wiele z nich nigdy wprost nie przypomniało sobie, że się zgubiło, a mniej więcej połowa opisywała przeżycia, które mogły być prawdziwe i które dało się odróżnić od zmyślonego zdarzenia. Według ich surowszych kryteriów odsetek fałszywych wspomnień spadał do około 4%. Wade, Loftus i współpracownicy (2025) odpowiedzieli, że pamięć ma charakter rekonstrukcyjny, więc fałszywe wspomnienie w naturalny sposób łączy prawdziwe fragmenty z sugestią, a nawet niski odsetek ma znaczenie w praktyce. Inni (Zsofia Szojka i współpracownicy, 2025) twierdzą, że kodowanie fałszywych wspomnień jest zbyt zawodne, a historia o zgubieniu się w centrum handlowym jest zbyt prawdopodobna, by wiele mówić o fałszywych wspomnieniach rzadszych, poważniejszych zdarzeń.

Bez żadnej sugestii. Również w 1995 roku Roediger i McDermott wskrzesili metodę Deese’a z 1959 roku. Uczestnicy słuchali list takich jak stół, siedzieć, nogi, siedzisko, miękki, biurko…, w których wszystkie słowa łączyły się z wyrazem, który nigdy nie padł: krzesło. Później przypominali sobie brakujące słowo w 40% przypadków, a w teście rozpoznawania „rozpoznawali” je w 84% przypadków, niemal tak często jak słowa, które naprawdę usłyszeli. To zadanie, nazywane paradygmatem DRM, pokazuje, że pamięć może wytwarzać pewne siebie błędy z samych skojarzeń, bez żadnego wprowadzającego w błąd pytania.

Etyka

Badanie z 1974 roku wiązało się z łagodnym wprowadzeniem w błąd: o ile wynika to z artykułu, uczestnikom nie powiedziano, że prawdziwym przedmiotem badania było sformułowanie jednego pytania, a pytanie o rozbite szkło sprawdzało pamięć czegoś, czego nigdy nie pokazano. Artykuł nie opisuje rozmowy wyjaśniającej po badaniu. Filmy były standardowym materiałem szkoleniowym dla kierowców i nic nie wskazuje na to, by wywoływały u kogoś cierpienie. Podobny schemat badania zostałby dziś bardzo prawdopodobnie zatwierdzony, z rozmową wyjaśniającą na koniec.

Metoda „zagubionych w centrum handlowym” rodzi poważniejsze pytania, ponieważ opiera się na tym, że krewni pomagają przekonać uczestników do czegoś nieprawdziwego o ich własnym dzieciństwie. W replikacji z 2023 roku uczestnikom wszystko wyjaśniono, a gdy usłyszeli, że jedna z historii jest zmyślona, 85% z nich poprawnie wskazało zdarzenie w centrum handlowym.

Co to znaczy dzisiaj

Najlepiej potwierdzona lekcja jest ta ogólna: pamięć jest odbudowywana za każdym razem, gdy coś sobie przypominamy, a informacje, które docierają później – z pytań, rozmów czy relacji w mediach – mogą się z nią zlewać. Dlatego badanie ze znakami z 1978 roku i liczne badania, które po nim nastąpiły, ukształtowały sposób, w jaki badacze myślą o przesłuchaniach policyjnych i zeznaniach naocznych świadków.

Węższa teza, że jeden czasownik niezawodnie dodaje około 9 mph do szacunku świadka, jest dziś niepewna.

Wynika z tego kilka praktycznych nawyków, choć wykraczają one poza to, co te badania sprawdzały:

Jak by ci poszło?

Już wkrótce. Obejrzyj krótką animację zderzenia i oszacuj prędkość; czasownik w pytaniu zostanie wylosowany. Później zapytamy cię, co pamiętasz z animacji, a na koniec zobaczysz swoje odpowiedzi obok wyników z 1974 roku i replikacji z 2024 roku. Jedno zastrzeżenie: gdy już wiesz, czego dotyczy eksperyment, jego efekt będzie prawdopodobnie znacznie słabszy.

Najczęściej zadawane pytania

Co wykazało badanie Loftus i Palmera o wypadku samochodowym?

Uczestnicy oglądali filmy z wypadkami drogowymi i odpowiadali na pytanie, jak szybko jechały samochody, gdy się „roztrzaskały” (smashed), „zderzyły” (collided), „stuknęły” (bumped), „uderzyły” (hit) lub „zetknęły” (contacted). Szacunki rosły wraz z siłą czasownika: od 31,8 mph przy „zetknęły się” do 40,8 mph przy „roztrzaskały się”. W drugim eksperymencie osoby, którym zadano pytanie z „roztrzaskały się”, ponad dwa razy częściej mówiły tydzień później, że widziały rozbite szkło, choć żadnego nie było.

Czy badanie Loftus i Palmera zostało zreplikowane?

Wyniki są niejednoznaczne. Kilka późniejszych badań nie wykazało wpływu czasownika na szacowaną prędkość albo wykazało go tylko w niektórych grupach lub warunkach. W 2024 roku trzy prerejestrowane badania internetowe z udziałem 1204 uczestników nie wykazały ogólnego efektu. Szersze odkrycie, że wprowadzające w błąd informacje otrzymane po zdarzeniu mogą zmieniać relacje z pamięci, potwierdza się znacznie lepiej.

Czym jest efekt dezinformacji?

To zmiana w tym, co ludzie relacjonują jako zapamiętane, zwykle na gorsze, po zetknięciu z wprowadzającymi w błąd informacjami o zdarzeniu. W klasycznym badaniu z 1978 roku osoby, którym wspomniano o niewłaściwym znaku drogowym, wybierały właściwy znak w 41% przypadków, wobec 75% wśród osób, które otrzymały prawdziwe informacje.

Czym jest badanie „zagubionych w centrum handlowym”?

W 1995 roku Elizabeth Loftus i Jacqueline Pickrell, z pomocą krewnych badanych, przedstawiły 24 osobom zmyśloną historię o tym, jak zgubiły się w dzieciństwie w centrum handlowym; 6 z nich zaczęło relacjonować pełne lub częściowe wspomnienie tego zdarzenia. Prerejestrowana replikacja przeprowadzona w Irlandii w 2023 roku wykazała odsetek 35%, ale ponowna analiza z 2024 roku dowodziła, że rzeczywisty odsetek prawdziwych fałszywych wspomnień był znacznie niższy, i spór trwa.

Źródła

  1. Loftus, E. F., & Palmer, J. C. (1974). Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 13(5), 585–589. doi:10.1016/S0022-5371(74)80011-3
  2. Loftus, E. F., Miller, D. G., & Burns, H. J. (1978). Semantic integration of verbal information into a visual memory. Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory, 4(1), 19–31. doi:10.1037/0278-7393.4.1.19
  3. Loftus, E. F., & Pickrell, J. E. (1995). The formation of false memories. Psychiatric Annals, 25(12), 720–725. doi:10.3928/0048-5713-19951201-07
  4. Roediger, H. L., III, & McDermott, K. B. (1995). Creating false memories: Remembering words not presented in lists. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 21(4), 803–814. doi:10.1037/0278-7393.21.4.803
  5. Loftus, E. F. (2005). Planting misinformation in the human mind: A 30-year investigation of the malleability of memory. Learning & Memory, 12, 361–366. doi:10.1101/lm.94705
  6. Holmes, K. J., Kassin, L., & Flusberg, S. J. (2024). When does suggestive language shape memory for car accidents? Assessing the role of elaboration and pragmatics in a classic framing effect. Proceedings of the Annual Meeting of the Cognitive Science Society, 46. escholarship.org/uc/item/0wk430xs
  7. Wiechert, S., Verschueren, A., Ben-Shakhar, G., Pertzov, Y., Loftus, E. F., & Verschuere, B. (2026). The misinformation effect: A contemporary replication and extension of Loftus et al. (1978) to investigate its underlying mechanisms. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 52(7), 1225–1241. doi:10.1037/xlm0001529
  8. Zwaan, R. (2025, September 8). Memory, misinformation, and the need to replicate. Substack. rolfzwaan.substack.com/p/memory-misinformation-and-the-need
  9. Murphy, G., Dawson, C. A., Huston, C., Ballantyne, L., Barrett, E., Cowman, C. S., Fitzsimons, C., Maher, J., Ryan, K. M., & Greene, C. M. (2023). Lost in the mall again: A preregistered replication and extension of Loftus & Pickrell (1995). Memory, 31(6), 818–830. doi:10.1080/09658211.2023.2198327
  10. Andrews, B., & Brewin, C. R. (2024). Lost in the Mall? Interrogating judgements of false memory. Applied Cognitive Psychology, 38(6), e70012. doi:10.1002/acp.70012
  11. Wade, K. A., Riesthuis, P., Bücken, C., Otgaar, H., & Loftus, E. F. (2025). Still lost in the mall: False memories happen and that's what matters. Applied Cognitive Psychology, 39(1), e70028. doi:10.1002/acp.70028
  12. Szojka, Z. A., Block, S., & La Rooy, D. (2025). Is it time to leave the shopping mall behind? Measurement flaws, plausibility, and external validity of false memory research. Applied Cognitive Psychology, 39(3), e70083. doi:10.1002/acp.70083
  13. Andrews, B., & Brewin, C. R. People likely aren't as susceptible to false memories as researchers thought. Scientific American, 333(1). www.scientificamerican.com/article/people-likely-arent-as-susceptible-to-false-memories-as-researchers-thought/