Pytanie
W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku Iwan Pawłow był fizjologiem badającym trawienie, a nie psychologiem. Jego wykłady o gruczołach trawiennych, wydane po angielsku w 1902 roku, zebrały dużą część badań stojących za Nagrodą Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny z 1904 roku, przyznaną za jego prace nad fizjologią trawienia.
Przy okazji jego zespół wciąż napotykał pewną uciążliwość. Psy zaczynały się ślinić, zanim jedzenie trafiło im do pyska: na widok pokarmu albo osoby, która zwykle je karmiła. Nazywano to „wydzielaniem psychicznym”. Około 1901 roku Pawłow postanowił przestać traktować to zjawisko jako zakłócenie i zacząć je badać. Jego pytanie brzmiało: czy sygnał, który nic dla psa nie znaczy, może zacząć wywoływać wydzielanie śliny tylko dlatego, że regularnie poprzedza jedzenie? A jeśli tak, to jakie reguły rządzą tym uczeniem się?
Jak to przeprowadzono
Przetoka. Każdy pies przechodził najpierw niewielką operację. Ujście jednego z przewodów ślinowych przenoszono z wnętrza pyska na zewnętrzną stronę policzka lub pod żuchwę. Gdy rana się zagoiła, ślina wyciekała tam, gdzie można ją było zebrać. Nad otworem przyklejano mały szklany lejek, a ślinę liczono w kroplach, mierzono objętościowo lub rejestrowano automatycznie.
Pomieszczenie. Na początku najdrobniejsze zakłócenie (cień, dźwięk na korytarzu, obca osoba) mogło zniweczyć wynik. Dlatego przy Instytucie Medycyny Doświadczalnej wzniesiono specjalny budynek, sfinansowany przez moskiewskiego przedsiębiorcę. Otaczała go fosa, a każde pomieszczenie podzielono na dźwiękoszczelną komorę dla psa i osobną dla eksperymentatora. Bodźce uruchamiano, a reakcje rejestrowano z zewnątrz, elektrycznie lub pneumatycznie.
Sygnały. Laboratorium używało szerokiej gamy bodźców: metronomu, elektrycznego brzęczyka, tonów i piszczałek organowych, odgłosu bulgoczącej wody, kolorowych świateł i świecących kształtów na ekranie, obracającego się przedmiotu, dotyku w określonym miejscu skóry, ciepła i zimna. Metoda w zarysie była zawsze taka sama. Najpierw pojawiał się neutralny sygnał; kilka sekund później podawano jedzenie (lub słaby kwas do pyska); po pewnej liczbie takich połączeń eksperymentatorzy sprawdzali sam sygnał i liczyli krople.
Co z tego wyszło
Sygnał zaczyna działać. W jednym z przykładów z wykładów Pawłowa z 1927 roku metronom wywołał wydzielanie śliny po 9 sekundach, 11 kropli w ciągu 45 sekund, bez jedzenia w zasięgu wzroku. Ogromne znaczenie miała kolejność. Elektryczny brzęczyk włączany tuż przed jedzeniem zadziałał już po jednym połączeniu. Głośny dźwięk elektrycznego dzwonka włączanego 5–10 sekund po podaniu jedzenia nigdy nie stał się sygnałem, nawet po 374 połączeniach.
Wygaszanie. Gdy metronom włączano raz po raz bez jedzenia, wydzielanie śliny z każdym powtórzeniem malało. Pawłow twierdził, że nie jest to wymazanie, lecz aktywne powstrzymywanie, które nazwał hamowaniem.
Samorzutne odnowienie reakcji. Dowodem na ten pogląd było to, że po przerwie wygaszona reakcja wracała sama. W jednym z pokazów, 23 minuty po częściowym wygaszeniu, czas do pojawienia się śliny skrócił się z 13 do 5 sekund, a jej ilość podwoiła się z 3 do 6 kropli.
Generalizacja i różnicowanie. Pies wytrenowany na jeden ton ślinił się także na tony zbliżone, tym słabiej, im bardziej różniły się od pierwotnego. Działał też dotyk w pobliskich miejscach skóry, słabiej w miarę oddalania się. Jeśli jednak po jednym bodźcu zawsze następowało jedzenie, a po podobnym nigdy, psy uczyły się je rozróżniać: koło od kwadratu, obrót zgodny z ruchem wskazówek zegara od przeciwnego, a nawet tony bardzo bliskie wysokością.
Nerwica eksperymentalna. Najbardziej znany przykład to eksperyment dr Szenger-Krestownikowej. Pies nauczył się, że świecące koło oznacza jedzenie, a elipsa jego brak. Następnie elipsę stopniowo zaokrąglano, od proporcji 2:1 do 9:8. W tym momencie różnicowanie zawiodło, a po trzech tygodniach zamiast się poprawić, pogorszyło się. Pies, do tej pory spokojny, zaczął skomleć i szarpać się na stanowisku, gryzł i zrywał aparaturę i gwałtownie szczekał, ilekroć wprowadzano go do pomieszczenia. Stracił nawet zdolność łatwego rozróżnienia 2:1. Inni współpracownicy wywoływali podobne załamania bardzo długim oczekiwaniem na jedzenie albo zamieniając silny wstrząs elektryczny skóry w sygnał jedzenia, a potem stosując go w coraz to nowych miejscach. Po powodzi w Piotrogrodzie w 1924 roku niektóre psy, które trzeba było ratować z zalanych kojców, na tygodnie lub miesiące straciły odruchy warunkowe.
Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)
Dzwonek: rzadszy niż w legendzie, ale prawdziwy. W popularnych opowieściach Pawłow dzwonił dzwonkiem, a psu ciekła ślina. Jego biograf Daniel Todes, który przejrzał archiwa laboratorium, twierdzi, że ten obraz jest w dużej mierze fałszywy: w ciągu tysięcy eksperymentów laboratorium używało dzwonków tylko sporadycznie, bo dzwonka nie dało się precyzyjnie kontrolować. Todes wiąże ten mit z tłumaczeniem, bo rosyjskie słowo zvonok może oznaczać zarówno brzęczyk, jak i dzwonek. Esej Michaela Spectera w „New Yorkerze” z 2014 roku przytaczał mocniejszą wersję Todesa: że Pawłow nigdy nie wytrenował psa, by ślinił się na dźwięk dzwonka.
Nie wszyscy akceptują tę mocną wersję. W 1997 roku psycholog Roger K. Thomas zwrócił uwagę, że sam Pawłow wspomniał o dzwonku w wykładzie im. Huxleya w 1906 roku (jako o silnym bodźcu, który warunkuje się powoli), w 1923 roku napisał, że można wytworzyć odruchy warunkowe na dzwonki elektryczne, a film nakręcony w laboratorium Pawłowa w latach dwudziestych został opisany przez „Time” (1928) jako pokazujący psy, którym „kapała ślina na dźwięk dzwonka”. Własne wykłady Pawłowa z 1927 roku w przekładzie Anrepa wspominają o „dzwonku elektrycznym”, opisanym jako brzęczący, i przynajmniej w jednym badaniu służył on jako działający sygnał. Uczciwe podsumowanie: głównymi narzędziami pracy były metronom i brzęczyk, a dzwonki były prawdziwe, ale marginalne.
„Warunkowy” czy „uwarunkowany”? Rosyjski termin Pawłowa jest bliższy odruchowi warunkowemu w sensie „zależnemu od warunków” (ang. conditional). Todes twierdzi, że angielskie conditioned, czyli „uwarunkowany”, to błąd przekładu, który zmienia sens idei Pawłowa. Pierwsi amerykańscy sprawozdawcy, Yerkes i Morgulis, napisali w 1909 roku, że używają określenia conditioned, ponieważ sądzili, że Pawłow je zaakceptował.
Efekt jest solidny; zmieniło się wyjaśnienie. Warunkowanie klasyczne odtworzono tyle razy i u tylu gatunków, że stało się podstawowym narzędziem badawczym. Dwa badania z lat sześćdziesiątych zmieniły sposób jego rozumienia:
- Kontyngencja, a nie samo połączenie (Rescorla, 1968). Szczury słyszały ton i czasami otrzymywały krótki wstrząs. W jednej grupie wstrząsy pojawiały się tylko w trakcie tonu. W drugiej pojawiały się w trakcie tonu równie często, ale także w innych momentach. Obie grupy miały tyle samo połączeń tonu ze wstrząsem, a jednak tylko pierwsza nauczyła się bać tonu. Gdy wstrząs był równie prawdopodobny z tonem i bez niego, szczury się nie uczyły, niezależnie od tego, jak często wstrząsy się pojawiały. Zwierzęta uczą się tego, w jakim stopniu sygnał coś przewiduje.
- Nie wszystkie połączenia są równe (Garcia i Koelling, 1966). Szczury wiązały smak z późniejszą chorobą, a bodziec świetlno-dźwiękowy ze wstrząsem, ale nie odwrotnie. Niektóre skojarzenia powstają znacznie łatwiej niż inne; później opisywano to jako biologiczną „gotowość” (ang. preparedness).
W 1988 roku Rescorla podsumował to tak: podręcznikowe ujęcie warunkowania, w którym neutralny bodziec po prostu przejmuje reakcję bodźca znaczącego, jest przestarzałe. Współczesna teoria traktuje je jako uczenie się zależności między zdarzeniami, często w ciągu zaledwie kilku prób.
Etyka
Badania nad warunkowaniem opierały się na chirurgii. Przetoka ślinowa była dość drobną operacją, a psy, które ją przeszły, żyły dłużej niż te wykorzystywane we wcześniejszych zabiegach. Wcześniejsze badania Pawłowa nad trawieniem szły znacznie dalej: otwory w przełyku i wzdłuż przewodu pokarmowego pozwalały zbierać wydzieliny od żywych psów. Według Todesa wiele psów zginęło, zanim dopracowano te techniki. Sesje mogły trwać od ośmiu do dziesięciu godzin, a niektóre, jak opisano wyżej, zaprojektowano tak, by doprowadzić psy do załamania.
Obraz nie jest jednostronny. Współpracownicy nadawali psom imiona i szczegółowo opisywali ich charaktery, a w 1935 roku Pawłow kazał wznieść na terenie instytutu pomnik psa laboratoryjnego. Napis na nim wyraża pogląd, że psy można poświęcać dla nauki, ale bez niepotrzebnego okrucieństwa.
Dziś badania na zwierzętach w wielu krajach podlegają zasadzie „3R”, zaproponowanej przez Russella i Burcha w 1959 roku: zastępować zwierzęta, gdzie to możliwe (replace), ograniczać ich liczbę (reduce) i udoskonalać procedury, by zminimalizować cierpienie (refine). Według takich reguł podstawowe warunkowanie z drobną operacją nadal mogłoby zostać zatwierdzone. Procedury mające wywołać trwały stres podlegałyby bardzo surowej ocenie i w pierwotnej formie raczej nie zostałyby zatwierdzone.
Co to znaczy dzisiaj
Warunkowanie działa po cichu i wszędzie: wzdrygnięcie na dźwięk powiadomienia, nastrój wywołany zapachem, mdłości, które niektórzy czują na widok jedzenia, po którym kiedyś się pochorowali. Rescorla zauważył w przeglądzie z 1988 roku, że te same mechanizmy bada się w kontekście tolerancji na leki, łagodzenia bólu wywołanego stresem i układu odpornościowego, a terapia behawioralna wyrosła z tej tradycji.
Wynika z tego kilka praktycznych myśli, choć wykraczają one poza to, co sprawdzał Pawłow:
- Reakcja, która zdaje się brać znikąd, może być wyuczonym sygnałem, a nie twoją oceną.
- Wygaszanie to nie wymazanie. Dawna reakcja może wrócić po przerwie i jest to normalne, a nie porażka.
- To, czego się uczymy, zależy od przewidywania, a nie tylko od powtarzania. Bodziec, który regularnie coś poprzedza, kształtuje nas bardziej niż taki, który po prostu pojawia się obok.
Jak by ci poszło?
Już wkrótce. Na ekranie pojawi się seria dźwięków i kształtów; po niektórych przyjdzie nagroda, po innych nie. Naucz się, które ją zapowiadają, a potem spróbuj rozróżniać sygnały coraz bardziej do siebie podobne, tak jak koło i elipsa. Jedno uczciwe zastrzeżenie: wiesz, że reguły to gra, a nic, co robi twoje ciało, nie jest mierzone, więc pokazuje to logikę warunkowania, a nie sam odruch.
Najczęściej zadawane pytania
Czy Pawłow naprawdę używał dzwonka?
Rzadko, i wciąż trwa o to spór. Jego laboratorium używało głównie metronomów, brzęczyków, tonów, światła i dotyku. Jego biograf Daniel Todes twierdzi, że słynny dzwonek bierze się w dużej mierze z tłumaczeń i powtarzanych opowieści. Psycholog Roger K. Thomas ustalił, że sam Pawłow wspominał o bodźcach dzwonkowych w wykładzie z 1906 roku i w artykule z 1923 roku, a w relacji „Time” z 1928 roku opisano film z jego laboratorium, na którym psy reagowały na dzwonek.
Za co Pawłow dostał Nagrodę Nobla?
Za badania nad trawieniem. Nagroda Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny z 1904 roku została przyznana za jego prace nad fizjologią trawienia. Badania nad odruchami warunkowymi już wtedy rozpoczął i wspomniał o nich w wykładzie noblowskim, ale nie były częścią nagrody.
Czym są wygaszanie i samorzutne odnowienie reakcji?
Jeśli sygnał wciąż się pojawia, a jedzenie nie, reakcja słabnie: to wygaszanie. Pawłow pokazał, że nie jest to zapominanie, bo po przerwie reakcja wracała sama, częściowo lub w całości. Ten powrót to samorzutne (spontaniczne) odnowienie reakcji.
Czy warunkowanie Pawłowa zreplikowano?
Tak, niezliczoną ilość razy, u wielu gatunków i z wieloma rodzajami sygnałów. Zmieniło się wyjaśnienie. Badania z lat sześćdziesiątych pokazały, że zwierzęta uczą się, jak dobrze jedno zdarzenie przewiduje drugie, i że niektóre połączenia, jak smak i choroba, są przyswajane znacznie łatwiej niż inne.
Źródła
- Pavlov, I. P. (1927). Conditioned reflexes: An investigation of the physiological activity of the cerebral cortex (G. V. Anrep, Trans.). psychclassics.yorku.ca/Pavlov/
- Yerkes, R. M., & Morgulis, S. (1909). The method of Pawlow in animal psychology. Psychological Bulletin, 6, 257–273. psychclassics.yorku.ca/Yerkes/pavlov.htm
- Nobel Foundation. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1904: Ivan Pavlov. www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/summary/
- Pavlov, I. P. (1902). The work of the digestive glands (W. H. Thompson, Trans.). Charles Griffin & Company.
- Thomas, R. K. (1997). Correcting some Pavloviana regarding "Pavlov's bell" and Pavlov's "mugging." American Journal of Psychology, 110(1), 115–125.
- Todes, D. P. (2014). Ivan Pavlov: A Russian life in science. Oxford University Press.
- Specter, M. (2014, November 24). Drool: Ivan Pavlov's real quest. The New Yorker. www.newyorker.com/magazine/2014/11/24/drool
- Adams, M. (2020, April 27). The kingdom of dogs. The Psychologist (British Psychological Society). www.bps.org.uk/psychologist/kingdom-dogs
- Golikov, Yu. P., & Sysuev, V. M. (2015). Something unknown about well-known monument 'Pavlov's Dog'. Medical Academic Journal, 15(3), 85–100. doi:10.17816/MAJ15385-100
- Rescorla, R. A. (1968). Probability of shock in the presence and absence of CS in fear conditioning. Journal of Comparative and Physiological Psychology, 66(1), 1–5.
- Garcia, J., & Koelling, R. A. (1966). Relation of cue to consequence in avoidance learning. Psychonomic Science, 4, 123–124. doi:10.3758/BF03342209
- Rescorla, R. A. (1988). Pavlovian conditioning: It's not what you think it is. American Psychologist, 43(3), 151–160.
- Russell, W. M. S., & Burch, R. L. (1959). The principles of humane experimental technique.