Pytanie
W marcu 1964 roku 28-letnia Kitty Genovese została napadnięta i zabita niedaleko swojego domu w Kew Gardens, w nowojorskiej dzielnicy Queens. Dwa tygodnie później „The New York Times” opublikował na pierwszej stronie artykuł Martina Gansberga, według którego 38 sąsiadów obserwowało napaść i żaden z nich nie zadzwonił na policję, gdy się rozgrywała. Kierownik działu miejskiego gazety, A. M. Rosenthal, rozwinął go w krótką książkę Thirty-Eight Witnesses („Trzydziestu ośmiu świadków”).
Dwaj młodzi psycholodzy z Nowego Jorku, John Darley i Bibb Latané, powątpiewali w obiegowe wyjaśnienie, według którego ludzie po prostu stali się apatyczni. Podejrzewali coś bardziej zwyczajnego: być może nikt nie zareagował właśnie dlatego, że tak wiele osób wiedziało, co się dzieje. Ich pytanie było proste. Czy liczba osób, które są świadkami nagłego zdarzenia, wpływa na to, czy którakolwiek z nich pomoże? Zjawisko, które zbadali, znane jest dziś jako efekt widza albo efekt świadka (ang. bystander effect).
Jak to przeprowadzono
Badanie z atakiem padaczki (Darley i Latané, 1968). Studentom Uniwersytetu Nowojorskiego powiedziano, że będą rozmawiać z innymi studentami przez interkom o osobistych problemach życia studenckiego. Dla zachowania anonimowości każdy siedział sam w małym pokoju, a eksperymentator zapowiedział, że nie będzie słuchał. W danym momencie działał tylko jeden mikrofon, przez około dwie minuty na osobę.
W rzeczywistości wszystkie pozostałe głosy były nagraniami. Na początku jeden ze „studentów” wspomniał, że miewa ataki padaczki. Później, gdy znów nadeszła jego kolej, wydawało się, że ma atak: po mniej więcej minucie jego mowa się załamała, a po około dwóch minutach swojej kolejki zamilkł. Prawdziwy uczestnik nie mógł widzieć pozostałych ani z nimi rozmawiać i nie mógł wiedzieć, czy ktoś inny już czegoś nie robi.
Kluczową zmienną była wielkość grupy, która według przekonania uczestnika słuchała: tylko on lub ona i ofiara, jeszcze jedna osoba albo cztery inne. Pomoc oznaczała wyjście z pokoju i powiadomienie asystenta eksperymentatora na końcu korytarza. Jeśli minęło sześć minut, a to nie nastąpiło, sesja się kończyła.
Badanie z dymem (Latané i Darley, 1968). Studenci płci męskiej z Uniwersytetu Columbia siedzieli w poczekalni i wypełniali kwestionariusz. Wtedy przez kratkę wentylacyjną w ścianie zaczynał się wlewać dym, aż trudno było cokolwiek zobaczyć. Niektórzy byli sami. Niektórzy siedzieli z dwiema osobami, które współpracowały z badaczami i spokojnie ignorowały dym. Inni byli w trzyosobowych grupach prawdziwych uczestników.
Co z tego wyszło
W badaniu z atakiem padaczki wpływ wyobrażonego tłumu był wyraźny:
- Gdy uczestnicy myśleli, że są jedyną osobą, która słyszy, 85% zgłosiło atak przed jego końcem, średnio w ciągu 52 sekund.
- Przy jednym innym słuchaczu zrobiło to 62%, średnio w ciągu 93 sekund.
- Przy czterech innych słuchaczach tylko 31%, średnio w ciągu 166 sekund.
- Do końca sesji atak zgłosili wszyscy w warunku dwuosobowym, wobec 62% w największych grupach. Niemal wszyscy, którzy pomogli, zrobili to wcześnie; nikt, kto przesiedział na miejscu trzy minuty, już nie poszedł.
Liczby te dotyczą 52 kobiet z głównego porównania. Spośród 72 studentów, którzy wzięli udział w badaniu, dwoje wykluczono, ponieważ nie uwierzyli, że sytuacja jest prawdziwa; pozostałych 18 wzięło udział w odmianach warunku z jednym innym słuchaczem.
To, czy drugim słuchaczem był mężczyzna, kobieta czy student medycyny, nie miało wyraźnego znaczenia, a spośród 16 miar osobowości i pochodzenia tylko jedna (wielkość miejscowości, w której student dorastał) wiązała się z tym, jak szybko zgłaszał atak.
Co istotne, ci, którzy nie poszli, nie byli obojętni. Wielu z nich wykazywało widoczne oznaki zdenerwowania, takie jak drżące ręce i spocone dłonie, i wydawało się nawet bardziej poruszonych niż ci, którzy poszli po pomoc. Autorzy nie uważali, że ci studenci postanowili nic nie robić. Utknęli między działaniem a obawą przed przesadną reakcją lub wtrącaniem się.
Badanie z dymem dało podobny obraz. W pojedynkę dym zgłosiło 75% studentów. Przy dwóch spokojnych nieznajomych, którzy go ignorowali, tylko 10%; pozostali dalej wypełniali formularze w pokoju pełnym dymu. W grupach trzech prawdziwych uczestników ktoś zgłosił dym tylko w 38% grup. Potem ci, którzy niczego nie zgłosili, podawali wiele uspokajających wyjaśnień, od pary wodnej czy smogu po „gaz prawdy”, który miał ich skłonić do szczerych odpowiedzi.
Darley i Latané zaproponowali dwa mechanizmy:
- Rozproszenie odpowiedzialności. Gdy obecni są inni, każdy czuje się osobiście mniej zobowiązany do działania, a ewentualna wina za bezczynność rozkłada się na wszystkich.
- Niewiedza pluralistyczna. W niejasnej sytuacji ludzie patrzą na innych. Jeśli wszyscy starają się wyglądać na spokojnych, każdy dochodzi do wniosku, że nie dzieje się nic poważnego.
Później opisali udzielanie pomocy jako ciąg decyzji, z których każda może zawieść: zauważyć zdarzenie, zinterpretować je jako nagły wypadek, uznać, że to twoja odpowiedzialność, wybrać sposób pomocy i działać. Sami przestrzegali, że prawdziwi ludzie nie przechodzą przez te etapy tak uporządkowanie.
Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)
Historia Genovese nie była taka, jak napisała gazeta. W 2007 roku psycholodzy Rachel Manning, Mark Levine i Alan Collins wrócili do akt procesowych i innych dokumentów, opierając się na badaniach lokalnego historyka Josepha De Maya Jr. Nie znaleźli dowodów na 38 naocznych świadków. Ataki były dwa, a nie trzy, a drugi rozegrał się wewnątrz budynku, poza zasięgiem wzroku większości sąsiadów. Spośród pięciorga sąsiadów, którzy zeznawali na procesie, tylko troje widziało Genovese razem z napastnikiem i nikt nie zeznał, że widział cios nożem. Po pierwszym ataku jeden z sąsiadów krzyknął z okna i napastnik uciekł. Późniejsze relacje mówią, że mieszkańcy dzwonili na policję, a sąsiadka, Sophie (lub Sophia) Farrar, pospieszyła do niej. Genovese wciąż żyła, gdy przyjechała policja.
W 2016 roku, w nekrologu mężczyzny, który ją zabił, sam „The New York Times” nazwał swój artykuł z pierwszej strony z 1964 roku wadliwym, przyznając, że mocno przesadził w kwestii liczby świadków napaści i tego, ile widzieli. Film dokumentalny The Witness (2015) towarzyszy jej młodszemu bratu, Billowi Genovese, który przez lata szukał prawdy o tym, co się stało. Odnalazł sąsiada, który zadzwonił na policję, i przyjaciółkę, która została z jego siostrą do przybycia pomocy; większość pozostałych słyszała jedynie krzyki.
Manning i współpracownicy starannie oddzielają mit od nauki. Opisują efekt widza jako jeden z najlepiej zreplikowanych wyników w tej dziedzinie, a jego trafność nie zależy od prawdziwości historii z gazety. Ich obawa dotyczy tego, że „przypowieść o 38 świadkach” uczyła pokolenia studentów postrzegać grupy głównie jako powód, dla którego ludzie nie pomagają. Wszystkie dziesięć przeanalizowanych przez nich podręczników psychologii społecznej opowiadało tę historię i wszystkie twierdziły, że nikt nie interweniował aż do śmierci Genovese.
Efekt jest realny, ale to nie cały obraz. W 2011 roku Peter Fischer i współpracownicy połączyli 105 niezależnych wielkości efektu z badań obejmujących ponad 7700 uczestników. Ogólnie obecność innych rzeczywiście zmniejszała skłonność do pomocy. Efekt był jednak słabszy, gdy sytuacja była wyraźnie niebezpieczna, gdy obecny był sprawca i gdy pomoc wiązała się z kosztami fizycznymi. Jedno z omawianych przez nich wyjaśnień: niebezpieczne sytuacje szybciej rozpoznaje się jako nagłe, a wywołany przez nie niepokój popycha ludzi do działania.
Prawdziwe życie znów wygląda inaczej. W 2020 roku Richard Philpot, Lasse Liebst, Mark Levine i współpracownicy przeanalizowali 219 nagrań z monitoringu przedstawiających agresywne konflikty w przestrzeni publicznej, od kłótni po bójki, w Lancasterze (Wielka Brytania), Amsterdamie (Holandia) i Kapsztadzie (RPA). W 90,9% z nich interweniował co najmniej jeden świadek, a średnio robiły to prawie cztery osoby. Odsetek interwencji nie różnił się między trzema krajami. Co więcej, więcej świadków oznaczało większą szansę, że ktoś pomoże.
Nie przeczy to wynikom laboratoryjnym. Badanie nagrań z monitoringu mierzyło, czy pomógł ktokolwiek w grupie, a nie, jak bardzo prawdopodobne było, że pomoże każda pojedyncza osoba, a udział każdego w odpowiedzialności może się w tłumie nadal kurczyć. Przesuwa jednak pytanie z „Dlaczego nikt nie pomaga?” na „Co pomaga ludziom dobrze pomagać?”. Autorzy wskazują też ograniczenia: nagrania nie miały dźwięku, pochodziły z okolic życia nocnego i nie mogą wykazać związku przyczynowo-skutkowego.
Etyka
Badanie z atakiem padaczki opierało się na wprowadzeniu w błąd: uczestnicy wierzyli, że słyszą prawdziwy nagły stan zagrożenia zdrowia innego studenta. Dla wielu z nich było to przykre, a eksperymentatorzy dostrzegali oznaki silnego lęku u tych, którzy nie poszli po pomoc.
Po zakończeniu sesji asystent wyjaśniał, na czym polegało wprowadzenie w błąd, i rozmawiał z uczestnikami o ich odczuciach. Według autorów wszyscy uczestnicy określili badanie jako interesujące, powiedzieli, że je rozumieją, i uznali, że wprowadzenie w błąd było konieczne i uzasadnione. Czy komisja etyczna zatwierdziłaby dziś taki sam schemat, pozostaje kwestią otwartą: celowe inscenizowanie kryzysu medycznego byłoby dokładnie badane, a zgoda wymagałaby mocnego uzasadnienia i starannej opieki po badaniu.
Co to znaczy dzisiaj
Pierwotne badania pokazują, jak łatwo niepewność i wspólna odpowiedzialność mogą sparaliżować zwykłych, troskliwych ludzi. Nowsze badania pokazują, że w prawdziwych konfliktach ludzie zwykle jednak interweniują. Jedne i drugie wskazują kilka praktycznych nawyków. Są to zastosowania wyników, a nie coś, co badania z 1968 roku bezpośrednio sprawdzały:
- Jeśli potrzebujesz pomocy, usuń wątpliwości. Powiedz jasno, że to nagły wypadek, żeby nikt nie musiał zgadywać na podstawie spokojnych twarzy innych.
- Poproś jedną osobę. „Pan w niebieskiej kurtce, proszę wezwać karetkę” zamienia wspólną odpowiedzialność w osobistą.
- Jeśli jesteś świadkiem, sprawdź, zamiast zakładać. Bezruch innych może być zagubieniem, a nie oceną, że nic się nie stało. Pytanie „Wszystko w porządku?” niewiele kosztuje.
- Rzadko działasz w pojedynkę. W badaniu nagrań z monitoringu pomoc zwykle przychodziła od kilku osób. Gdy ktoś zareaguje pierwszy, innym często łatwiej się przyłączyć.
Jak by ci poszło?
Już wkrótce. Wypełniasz formularz, gdy w pokoju zaczyna dziać się coś niepokojącego, a ludzie wokół ciebie nie reagują. Zdecyduj, kiedy zareagować i czy w ogóle, a potem porównaj się z 75%, które zgłosiło dym w pojedynkę, i 10%, które zrobiło to obok dwóch spokojnych nieznajomych. Jedno uczciwe zastrzeżenie: świadomość, że to test dotyczący pomagania, zmienia wszystko, i właśnie dlatego pierwotne badania opierały się na wprowadzeniu w błąd.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest efekt widza?
To odkrycie, że człowiek rzadziej lub wolniej pomaga w nagłej sytuacji, gdy sądzi, że obecni są też inni ludzie. W badaniu Darleya i Latanégo z 1968 roku 85% studentów, którzy myśleli, że są sami z ofiarą, zgłosiło atak padaczki przed jego końcem, wobec 31% tych, którzy sądzili, że słyszą go cztery inne osoby.
Czy 38 osób naprawdę patrzyło, jak zabijano Kitty Genovese, i nic nie zrobiło?
Nie. Ta wersja pochodzi z artykułu „The New York Times” z 1964 roku, który późniejsze badania i sama gazeta określiły jako mocno przesadzony. Tylko kilka osób widziało część zdarzeń, drugi atak rozegrał się poza zasięgiem wzroku większości sąsiadów, a co najmniej jeden sąsiad zadzwonił na policję, a inna sąsiadka poszła jej pomóc.
Czy efekt widza naprawdę istnieje?
W laboratorium tak: stwierdzano go wiele razy. Metaanaliza z 2011 roku, obejmująca ponad 7700 uczestników, go potwierdziła, ale wykazała, że jest słabszy w niebezpiecznych sytuacjach. W prawdziwych konfliktach w przestrzeni publicznej, nagranych przez monitoring, co najmniej jeden świadek interweniował mniej więcej dziewięć razy na dziesięć, a więcej świadków zwiększało szansę na pomoc, a nie ją zmniejszało.
Jak upewnić się, że dostanę pomoc w nagłej sytuacji?
Badania sugerują, by ograniczyć wątpliwości i rozproszenie odpowiedzialności: dać jasno do zrozumienia, że to nagły wypadek, i poprosić konkretną osobę o konkretną rzecz, na przykład o wezwanie karetki. To zastosowanie wyników, a nie coś, co badania z 1968 roku bezpośrednio sprawdzały.
Źródła
- Darley, J. M., & Latané, B. (1968). Bystander intervention in emergencies: Diffusion of responsibility. Journal of Personality and Social Psychology, 8(4), 377–383. doi:10.1037/h0025589
- Latané, B., & Darley, J. M. (1968). Group inhibition of bystander intervention in emergencies. Journal of Personality and Social Psychology, 10(3), 215–221. doi:10.1037/h0026570
- Latané, B., & Darley, J. M. (1969). Bystander 'apathy'. American Scientist, 57(2), 244–268. www.truthaboutnursing.org/research/orig/latane_and_darley/bystander_apathy.pdf
- Latané, B., & Darley, J. M. (1970). The unresponsive bystander: Why doesn't he help? Appleton-Century-Crofts.
- Manning, R., Levine, M., & Collins, A. (2007). The Kitty Genovese murder and the social psychology of helping: The parable of the 38 witnesses. American Psychologist, 62(6), 555–562. doi:10.1037/0003-066X.62.6.555
- Gansberg, M. (1964, March 27). 37 who saw murder didn't call the police. The New York Times, p. 1.
- McFadden, R. D. (2016, April 4). Winston Moseley, 81, killer of Kitty Genovese, dies in prison. The New York Times. bendbulletin.com/2016/04/07/his-killing-of-genovese-shocked-the-nation
- Solomon, J. (Director), & Genovese, W. (Executive Producer) (2015). The Witness [Documentary film]. www.wfae.org/npr-arts-life/2016-06-02/the-witness-looks-back-at-those-accused-of-ignoring-a-murder
- Fischer, P., Krueger, J. I., Greitemeyer, T., Vogrincic, C., Kastenmüller, A., Frey, D., Heene, M., Wicher, M., & Kainbacher, M. (2011). The bystander-effect: A meta-analytic review on bystander intervention in dangerous and non-dangerous emergencies. Psychological Bulletin, 137(4), 517–537. doi:10.1037/a0023304
- Philpot, R., Liebst, L. S., Levine, M., Bernasco, W., & Lindegaard, M. R. (2020). Would I be helped? Cross-national CCTV footage shows that intervention is the norm in public conflicts. American Psychologist, 75(1), 66–75. doi:10.1037/amp0000469