B. F. Skinner · 1948

„Przesądne” gołębie Skinnera

Jeśli jedzenie pojawia się według zegara, niezależnie od tego, co robi zwierzę, czy mimo to zacznie ono zachowywać się tak, jakby to jego ruchy sprawiały, że jedzenie się pojawia?

  • Uniwersytet Indiany, Bloomington, USA (afiliacja Skinnera w artykule z 1948 roku)
  • Zreplikowany, z zastrzeżeniami

Pytanie

W latach czterdziestych B. F. Skinner od lat pokazywał, że zwierzęta powtarzają działania, po których następuje nagroda. Szczur naciska dźwignię, wypada jedzenie, a szczur naciska częściej. W tych eksperymentach nagroda zależała od działania. Skinner zapytał, co się stanie, jeśli nie będzie od niego zależeć.

Załóżmy, że jedzenie pojawia się po prostu według zegara, cokolwiek zwierzę akurat robi. Jeśli nagroda wzmacnia wszystko, co ją bezpośrednio poprzedza, to przypadkowe ruchy zwierzęcia także powinny zostać wzmocnione, choć niczego nie powodują. Zwierzę zaczęłoby się zachowywać, słowami Skinnera, tak, jakby jego działania miały znaczenie: „Ptak zachowuje się tak, jakby istniał związek przyczynowy” między tym, co robi, a jedzeniem, choć żaden taki związek nie istnieje. Nazwał to „przesądem” i ujął to słowo w cudzysłów.

Jak to przeprowadzono

Skinner wykorzystał osiem gołębi. Każdy był utrzymywany w stałym stanie głodu, na poziomie 75% masy ciała przy swobodnym karmieniu, tak by jedzenie niezawodnie działało jako nagroda.

Każdego ptaka umieszczano na kilka minut dziennie w małej klatce eksperymentalnej. Pojemnik z karmą mógł się wysunąć w zasięg ptaka, pozostać tam przez pięć sekund, a potem się cofnąć. Pojemnikiem sterował zegar. W głównej procedurze jedzenie pojawiało się co 15 sekund. Nic, co robił ptak, nie sprawiało, że pojawiało się wcześniej, później czy częściej.

W przypadku jednego ptaka Skinner podłączył też rejestrator, który przez wiele godzin liczył jego ruchy.

Następnie wypróbował warianty: dłuższy odstęp między karmieniami oraz okresy, w których zegar był całkowicie wyłączony, tak że jedzenie w ogóle się nie pojawiało.

Co z tego wyszło

U sześciu z ośmiu ptaków pojawił się wyraźny, powtarzany ruch. Każdy ptak miał swój własny:

U pozostałych dwóch ptaków nie wytworzył się żaden wyraźny schemat. Większość ruchów wykonywana była w jednym miejscu klatki i skierowana na jakiś jej element. Zazwyczaj ptak powtarzał swój ruch pięć lub sześć razy przed kolejnym karmieniem.

Znaczenie miał czas. Odstęp 15-sekundowy działał dobrze; minutowy znacznie gorzej. Skinner rozumował, że im dłużej ptak czeka, tym bardziej jego zachowanie się zmienia, więc mniej prawdopodobne jest, że jedzenie dwa razy trafi na ten sam ruch. Gdy jednak ruch się utrwalił, odstęp można było wydłużyć. Jeden ptak podtrzymywał swój nawyk przy jedzeniu podawanym co dwie minuty.

Nawyki zmieniały się też z czasem. Jeden ptak przy odstępie minutowym zaczął od drobnego ruchu głowy w lewo. W ciągu wielu godzin ruch ten się nasilił, zaczęło się za nim obracać ciało i przekształcił się w podskok z prawej nogi na lewą. Zarejestrowane zachowanie pokazywało przerwę po każdym posiłku, a potem podskoki, które zaczynały się mniej więcej 10–20 sekund później i trwały do następnego.

Gdy Skinner wyłączył podawanie jedzenia, ten ptak podskoczył ponad 10 000 razy, zanim nawyk niemal całkowicie zanikł. Gdy zegar ponownie uruchomiono, podskoki stopniowo wróciły. Po drugiej rundzie bez jedzenia, a potem znów z jedzeniem, ptak przyjął inny nawyk, chodzenie stałą trasą po klatce, a podskok już nigdy nie wrócił.

Skinner porównał następnie ptaki do ludzi. Karciarze mają rytuały, które mają odmienić ich szczęście, a gracz w kręgle potrafi wciąż wykręcać ramię i bark, choć kula dawno opuściła jego dłoń. Jego zdaniem rytuał musi tylko od czasu do czasu zbiec się ze szczęściem, by przetrwać długie serie, w których niczego nie osiąga.

Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)

Artykuł Skinnera jest krótki, a jego wyjaśnienie było hipotezą. Artykuł ma pięć stron. Opisuje nawyki ptaków słowami i podaje zapis mechaniczny tylko dla jednego ptaka, a nie zapis chwila po chwili tego, co każdy ptak robił przed każdym karmieniem. Myśl, że każdy nawyk zbudowało jedzenie, które przypadkowo po nim następowało, nazwana później przez innych autorów „przypadkowym wzmocnieniem” (ang. adventitious reinforcement), jest wyjaśnieniem Skinnera tego, co zobaczył, a nie czymś, co artykuł bezpośrednio zmierzył.

Staddon i Simmelhag (1971): dwa rodzaje zachowań, a nie losowe rytuały. John Staddon i Virginia Simmelhag powtórzyli procedurę z łącznie sześcioma gołębiami (po cztery w każdym warunku), z jedzeniem co 12 sekund (a w innych warunkach w nieregularnych odstępach lub tylko po dziobnięciu klawisza). Tym razem obserwator oceniał zachowanie każdego ptaka sekunda po sekundzie za pomocą przycisków, a aparatura pomiarowa rejestrowała, kiedy występowała każda czynność. Odkryli regularną strukturę:

Co kluczowe, zachowanie występujące tuż przed jedzeniem nie zawsze było tym, które się utrwalało. Przynajmniej u jednego ptaka ruch, który często pojawiał się tuż przed karmieniem, został później zastąpiony dziobaniem. Staddon i Simmelhag doszli do wniosku, że przypadkowa nagroda nie może wyjaśnić tego schematu. Zaproponowali, że późne dziobanie to zachowanie związane z jedzeniem, wywoływane przez zbliżający się posiłek, a wczesne zachowania przypominają czynności „zapełniające czas”, które zwierzęta przejawiają, czekając na coś.

Timberlake i Lucas (1985): głównie szukanie pokarmu. William Timberlake i Gary Lucas przeprowadzili serię eksperymentów, zwykle z czterema gołębiami i jedzeniem co 15 sekund. Ich ptaki przebywały głównie przy ścianie z karmnikiem, przestępując z boku na bok, uderzając w nią piersią, drapiąc i kiwając głowami. Dziobanie w pobliżu karmnika było rzadsze, niż stwierdzili Staddon i Simmelhag. Występowały drobne indywidualne style, które, jak zauważyli, pasowały do niektórych opisów Skinnera. Ogólnie jednak zachowanie było podobne u różnych ptaków i zorganizowane wokół karmnika, a nie w postaci rozproszonych, jednorazowych rytuałów, jakie przewidywałaby przypadkowa nagroda. Doszli do wniosku, że jedzenie podawane według zegara wywołuje przede wszystkim zwykłe zachowania żerowania typowe dla gatunku.

Kto więc ma rację? Badacze wciąż spierają się o szczegóły, w tym o to, dlaczego w dwóch późniejszych badaniach dziobania było różnie dużo. Powszechnie akceptowane jest coś węższego niż historia z podręczników: gołębie karmione według zegara rzeczywiście wykształcają powtarzalne, schematyczne zachowania, ale w dużej mierze jest to szukanie pokarmu, które pojawia się niezależnie od szczęśliwego zbiegu okoliczności. Czy przypadkowa nagroda coś do tego dokłada, i ile, pozostaje otwartym pytaniem.

U ludzi. W 1987 roku Koichi Ono przyznawał 20 studentom punkty na liczniku, każdy sygnalizowany czerwoną lampką i krótkim brzęczykiem, według zegara niezależnego od tego, co robili. W ich kabinie były trzy dźwignie i kolorowe lampki sygnalizacyjne, ale nie proszono ich o nic konkretnego. Według streszczeń badania troje z dwudziestu wykształciło trwały przesądny schemat: jedna osoba wykonywała kilka krótkich pociągnięć dźwigni zakończonych jednym długim, inna dotykała wielu przedmiotów w kabinie, a jeszcze inna reagowała tak, jakby pewne sygnały miały znaczenie. Większość studentów nie wykształciła niczego stałego. Późniejsze badanie Lee (1996), z udziałem sześciorga studentów, wykazało, że troje z sześciorga uparcie wykonywało niepotrzebne ruchy kursorem. Badanie Benvenutiego i współpracowników przeprowadzone w Brazylii w 2018 roku wykazało, że osoby, które obserwowały kogoś zachowującego się „przesądnie”, miały skłonność do podtrzymywania tego zachowania, co sugeruje, że u ludzi naśladowanie innych może podtrzymywać rytuały, których sam przypadek by nie utrzymał.

Etyka

W opisanej procedurze nie było ani wprowadzania w błąd, ani bólu. Kosztem dla ptaków był głód: utrzymywano je na poziomie 75% masy ciała przy swobodnym karmieniu, by jedzenie działało jako nagroda. Jeden ptak spędził w aparacie wiele godzin podczas dłuższych rejestracji.

Dziś takie badanie trafiłoby przed komisję ds. opieki nad zwierzętami, która dokładnie przyjrzałaby się temu, jak bardzo i jak długo ograniczano ptakom pokarm.

Co to znaczy dzisiaj

Badanie z gołębiami często służy do wyjaśniania szczęśliwych skarpetek, rytuałów przed meczem i „mojego” automatu do gry. To porównanie pochodzi od samego Skinnera i wciąż jest przydatne, ale późniejsze badania sugerują ostrożniejszą wersję.

Po pierwsze, przypadkowe połączenia mogą pomagać podtrzymywać rytuał, ale to nie cała historia. U gołębi duża część „przesądu” okazała się tym, co głodne gołębie i tak robią, gdy jedzenie jest blisko. U ludzi studenci Ono w większości nie stali się przesądni, a pewną rolę zdaje się odgrywać naśladowanie innych.

Wynika z tego kilka praktycznych myśli, choć wykraczają one poza to, co sprawdzały te badania:

Jak by ci poszło?

Już wkrótce. Na ekranie co jakiś czas pojawiają się punkty, podczas gdy ty klikasz, czekasz albo poruszasz kursorem. Na koniec odpowiesz, jak dużą kontrolę twoim zdaniem masz, a potem zobaczysz, jak naprawdę rozłożono punkty w czasie. Jedno uczciwe zastrzeżenie: wiedza z góry, że badanie dotyczy przesądów, sprawia, że znacznie łatwiej się im oprzeć, niż było to w przypadku gołębi Skinnera czy studentów Ono.

Najczęściej zadawane pytania

Co pokazał eksperyment Skinnera z przesądami?

Skinner podawał głodnym gołębiom jedzenie co 15 sekund, niezależnie od tego, co robiły. Sześć z ośmiu ptaków zaczęło między karmieniami powtarzać określony ruch, na przykład kręcić się w kółko albo kołysać głową. Skinner twierdził, że jedzenie przypadkowo następowało po tych ruchach i je wzmacniało, podobnie jak u ludzi podtrzymywane są rytuały na szczęście.

Dlaczego eksperyment nazywa się „przesądem”?

Ponieważ ptaki zachowywały się tak, jakby ich ruchy wywoływały pojawienie się jedzenia, choć jedzenie zależało wyłącznie od zegara. Skinner ujął to słowo w tytule w cudzysłów i porównał ptaki do karciarzy i graczy w kręgle, którzy podtrzymują rytuały niemające wpływu na wynik.

Czy eksperyment z przesądnymi gołębiami zreplikowano?

Podstawową obserwację, że jedzenie podawane według zegara wywołuje powtarzalne zachowania, potwierdzono ponownie. Staddon i Simmelhag (1971) oraz Timberlake i Lucas (1985) przyjrzeli się jednak dokładniej i stwierdzili, że w większości było to zachowanie związane z jedzeniem, wspólne wszystkim ptakom i skupione w pobliżu karmnika, a nie losowe rytuały ukształtowane przez przypadek.

Czy ludzie nabierają przesądów w ten sam sposób?

Czasami. W badaniu Koichiego Ono z 1987 roku studenci otrzymywali punkty według zegara, niezależnie od tego, co robili. Kilkoro wykształciło trwałe schematy, na przykład kilka krótkich pociągnięć dźwigni zakończonych jednym długim, ale większość nie, więc same przypadkowe nagrody nie wywołują u ludzi przesądów w niezawodny sposób.

Źródła

  1. Skinner, B. F. (1948). 'Superstition' in the pigeon. Journal of Experimental Psychology, 38(2), 168–172. doi:10.1037/h0055873
  2. Staddon, J. E. R., & Simmelhag, V. L. (1971). The "superstition" experiment: A reexamination of its implications for the principles of adaptive behavior. Psychological Review, 78(1), 3–43. doi:10.1037/h0030305
  3. Timberlake, W., & Lucas, G. A. (1985). The basis of superstitious behavior: Chance contingency, stimulus substitution, or appetitive behavior? Journal of the Experimental Analysis of Behavior, 44(3), 279–299.
  4. Ono, K. (1987). Superstitious behavior in humans. Journal of the Experimental Analysis of Behavior, 47(3), 261–271. doi:10.1901/jeab.1987.47-261
  5. Steele, K. M. (2019). Superstition experiment (Staddon and Simmelhag 1971). In J. Vonk & T. K. Shackelford (Eds.), Encyclopedia of animal cognition and behavior. Springer. doi:10.1007/978-3-319-47829-6_2081-1
  6. Lee, V. L. (1996). Superstitious location changes by human beings. The Psychological Record, 46(1), 71–86. doi:10.1007/BF03395164
  7. Benvenuti, M. F. L., Toledo, T. F. N. de, Velasco, S. M., & Duarte, F. M. (2018). Behavior and illusions: A model to study superstition in a participant replacement experiment. Psicologia: Reflexão e Crítica, 31(1), 17. doi:10.1186/s41155-018-0097-9