Martin E. P. Seligman, Steven F. Maier i współpracownicy · 1967–2016

Eksperymenty z wyuczoną bezradnością

Jeśli nic, co robisz, nie zmienia tego, co cię spotyka, czy to doświadczenie sprawia, że później przestajesz próbować, nawet gdy próby by coś dały?

  • Uniwersytet Pensylwanii, Filadelfia (badania na psach, finansowane z grantów Richarda L. Solomona; badanie na ludziach z 1975 roku); Uniwersytet w Portland, Oregon (Hiroto 1974)
  • Zreplikowany, z zastrzeżeniami

Pytanie

W połowie lat sześćdziesiątych w laboratorium Richarda Solomona na Uniwersytecie Pensylwanii badacze zajmujący się strachem i unikaniem zauważyli coś nieoczekiwanego. Psy, które najpierw otrzymały wstrząsy elektryczne, których nie mogły uniknąć, dzień później często nie potrafiły nauczyć się prostej ucieczki: przeskoczenia bariery na wysokość barku na drugą stronę skrzyni. Większość psów bez takich doświadczeń uczyła się tego szybko.

Martin Seligman, wówczas doktorant na tej uczelni, wraz ze Stevenem Maierem i J. Bruce’em Overmierem postanowił to wyjaśnić. Czy szkodził sam wstrząs? Czy może coś w doświadczeniu braku kontroli nad nim?

Jak to przeprowadzono

Overmier i Seligman (1967) najpierw sprawdzili, czy efekt jest powtarzalny. W trzech eksperymentach z udziałem 88 psów zwierzęta z jednej grupy, umieszczone w materiałowym hamaku, otrzymywały serię krótkich wstrząsów przez tylne łapy, bez możliwości ich przerwania. Następnego dnia każdego psa testowano w dwukomorowej skrzyni wahadłowej (ang. shuttle box): przygasało światło, a jeśli pies przeskoczył barierę, unikał wstrząsu lub go przerywał. Badacze zmieniali wstrząsy, testowali z różnym opóźnieniem, a w jednym eksperymencie unieruchamiali psy lekiem na czas wstrząsów, tak by nie mogły nauczyć się żadnego konkretnego ruchu.

Seligman i Maier (1967) zastosowali następnie schemat, który stał się klasyczny, schemat triadyczny, z trzema grupami po osiem psów:

Ponieważ grupy ucieczki i sprzężona otrzymywały identyczne wstrząsy, jedyną różnicą między nimi była kontrola. Dwadzieścia cztery godziny później wszystkie trzy grupy trafiały do skrzyni wahadłowej.

Badania na ludziach. W 1974 roku Donald Hiroto zaadaptował ten schemat dla 96 studentów Uniwersytetu w Portland. Zamiast wstrząsu użył głośnego dźwięku odtwarzanego przez słuchawki. Jedna grupa mogła go wyłączyć przyciskiem; druga nie mogła; trzecia niczego nie słyszała. W teście można było uciec przed dźwiękiem lub go uniknąć, przesuwając gałkę w poprzek małego pudełka, czyli skrzyni wahadłowej wielkości dłoni. Części studentów powiedział też, że wynik testu zależy od umiejętności, a części, że od przypadku, i porównał osoby o „wewnętrznym” i „zewnętrznym” umiejscowieniu kontroli według kwestionariusza o tym, czy wyniki zależą od własnych działań.

W 1975 roku Hiroto i Seligman przeprowadzili cztery powiązane eksperymenty z udziałem 96 studentów Uniwersytetu Pensylwanii. Pierwszym zadaniem był albo dźwięk (możliwy lub niemożliwy do wyłączenia), albo problemy logiczne (rozwiązywalne lub nie); drugim albo skrzynia wahadłowa obsługiwana ręką, albo anagramy.

Co z tego wyszło

U psów. W badaniu triadycznym psy z grupy sprzężonej uciekały znacznie wolniej niż dwie pozostałe grupy, a sześć z ośmiu nie uciekło ani razu. Grupa ucieczki radziła sobie mniej więcej tak dobrze jak psy, które nigdy nie dostały wstrząsu. Ponieważ obie grupy poddane wstrząsom otrzymały te same wstrząsy, autorzy doszli do wniosku, że niepowodzenie wywołał brak kontroli, a nie sam wstrząs.

Overmier i Seligman stwierdzili ten sam wzorzec. Tylko 1 z 8 psów niepoddanych wstrząsom (12,5%) ani razu nie uciekł, wobec 37,5–62,5% w grupach, które otrzymały nieuniknione wstrząsy. Psy unieruchomione lekiem w trakcie wstrząsów nadal wykazywały efekt, więc autorzy twierdzili, że nie jest to po prostu wyuczony nawyk pozostawania w bezruchu. Efekt był też krótkotrwały: psy testowane 24 godziny po wstrząsach często zawodziły, ale te testowane po 48 godzinach lub później zachowywały się jak psy, które nigdy nie dostały wstrząsu.

W przeglądzie z 1976 roku Maier i Seligman podali, że około dwóch trzecich z mniej więcej 150 psów poddanych nieuniknionym wstrząsom w latach 1965–1969 nie nauczyło się uciekać. Podali też, że psy, które najpierw nauczyły się uciekać, były chronione przed późniejszymi niekontrolowanymi wstrząsami („immunizacja”), a niepowodzenie można było odwrócić, siłą i wielokrotnie pokazując zwierzęciu, że przeskoczenie bariery przerywa wstrząs.

U ludzi. W badaniu Hiroto studenci, którzy słyszeli dźwięk niemożliwy do wyłączenia, nie uciekli przed nim w ponad połowie prób testowych, wobec około 13% w grupie, która mogła go wyłączyć, i 11% w grupie, która nic nie słyszała. Informacja, że zadanie zależy od przypadku, oraz wynik wskazujący na „zewnętrzne” umiejscowienie kontroli wywoływały podobne spowolnienie. Hiroto i Seligman stwierdzili następnie, że efekt przenosi się między zadaniami: nierozwiązywalne problemy pogarszały ucieczkę przed dźwiękiem, a dźwięk niemożliwy do wyłączenia pogarszał rozwiązywanie anagramów.

Pierwsze wyjaśnienie. Autorzy doszli do wniosku, że zwierzęta i studenci nauczyli się, iż wyniki nie zależą od ich działań, i przenieśli to oczekiwanie na nowe sytuacje: wyuczona „bezradność”.

Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)

Konkurencyjne wyjaśnienia. W latach siedemdziesiątych inni badacze zaproponowali prostsze wyjaśnienia: że zwierzęta nauczyły się ruchu, takiego jak zastyganie, który konkurował ze skakaniem, albo (Weiss i współpracownicy) że silny stres tymczasowo wyczerpuje substancję chemiczną w mózgu, noradrenalinę, potrzebną do energicznego ruchu. Maier i Seligman polemizowali z oboma w przeglądzie z 1976 roku.

Granice efektu. U psów efekt pojedynczej sesji nieuniknionych wstrząsów zanikał w ciągu mniej więcej dwóch dni, choć po kilku sesjach utrzymywał się jeszcze tydzień później. Szczury początkowo trudno było uczynić „bezradnymi”; efekt pojawiał się dopiero wtedy, gdy zadanie ucieczki było trudniejsze. Sami Hiroto i Seligman ostrzegali, że studenci postrzegali oba zadania jako jeden eksperyment, więc wyniki mogą nie sprawdzać się poza laboratorium.

Przeformułowanie z 1978 roku. Abramson, Seligman i Teasdale argumentowali, że pierwotna teoria nie pasuje dobrze do ludzi. Nie potrafiła wyjaśnić, dlaczego bezradność bywa czasem krótka, a czasem trwała, czasem wąska, a czasem szeroka, ani dlaczego czasem obniża samoocenę. Zaproponowali, że liczy się to, jak ludzie wyjaśniają sobie brak kontroli: czy jest spowodowany przez nich samych, czy przez okoliczności, trwały czy przejściowy, dotyczący wszystkiego czy jednej dziedziny.

Zwrot z 2016 roku. Pięćdziesiąt lat później Maier i Seligman przejrzeli dziesięciolecia badań nad mózgiem, prowadzonych głównie na szczurach, i stwierdzili w „Psychological Review”, że „pierwotna teoria postawiła sprawę na głowie”. Ich dowody:

Twierdzą więc, że bierność pod wpływem przedłużającego się stresu jest stanem domyślnym, a nie czymś wyuczonym. Wyuczona jest kontrola, a to uczenie się może pozostawić trwałą zmianę, która chroni przed późniejszym stresem. Badania tego samego obwodu u ludzi są wciąż nieliczne.

Mroczniejszy rozdział. Po 2001 roku dwaj psychologowie, James Mitchell i Bruce Jessen, współpracowali z CIA przy przesłuchaniach osób podejrzanych o terroryzm, a niezależny przegląd przeprowadzony w 2015 roku na zlecenie Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego (raport Hoffmana) wykazał, że program CIA czerpał z koncepcji wyuczonej bezradności. Seligman spotkał się z Mitchellem i psychologiem CIA Kirkiem Hubbardem w swoim domu w grudniu 2001 roku i ponownie w 2002 roku, a w maju 2002 roku wygłosił wykład na konferencji amerykańskiej Joint Personnel Recovery Agency, jak twierdzi, o tym, jak schwytani Amerykanie mogą opierać się torturom. Napisał, że zdecydowanie potępia tortury i że nigdy nie rozmawiano z nim o przesłuchaniach; Hubbard i Mitchell powiedzieli autorom przeglądu to samo. Filozofka Tamsin Shaw przekonuje, że jego relacja jest mało wiarygodna. Przegląd stwierdził, że trudno byłoby mu nie podejrzewać, iż zainteresowanie CIA dotyczyło po części przesłuchań, ale że autorzy przeglądu nie mieli wystarczających informacji, by ustalić, co wiedział.

Etyka

Zwierzętami były dorosłe psy nierasowe, trzymane w osobnych klatkach ze swobodnym dostępem do jedzenia i wody. Otrzymywały powtarzane wstrząsy, nad którymi nie miały kontroli, a w teście wiele z nich nie próbowało uciec przed kolejnymi wstrząsami. Artykuł Overmiera i Seligmana z 1967 roku nie wspomina o żadnej ocenie etycznej.

Od początku badacze sugerowali, że danie zwierzętom kontroli może zapobiegać efektowi lub go odwracać, i ich późniejsze odkrycia dotyczące immunizacji i powrotu do normy szły w tym kierunku. Koszt ponosiły jednak zwierzęta. Dziś w wielu krajach badacze muszą w miarę możliwości zastępować zwierzęta innymi metodami, ograniczać ich liczbę i udoskonalać procedury, by zmniejszyć cierpienie. Według takich reguł procedury z psami podlegałyby bardzo surowej ocenie i w pierwotnej formie raczej nie zostałyby zatwierdzone; późniejsze badania prowadzono głównie na szczurach.

W badaniach na ludziach używano głośnego dźwięku, o którym studentom w badaniu z 1974 roku powiedziano, że jest nieprzyjemny, ale nieszkodliwy, i który oceniali średnio w okolicach środka siedmiopunktowej skali. Niektórzy studenci dostawali problemy, które nie miały rozwiązania, a niektórym wbrew prawdzie mówiono, że ich sukces zależy od umiejętności. Otrzymywali po 2 dolary, a po badaniu wyjaśniano im jego cel i przebieg.

Co to znaczy dzisiaj

Podstawowe porównanie, ten sam stres z kontrolą lub bez niej, pozostaje jednym z najczytelniejszych schematów w badaniach nad stresem. Rewizja z 2016 roku zmienia morał: nie chodzi o to, że porażka uczy nas się poddawać, ale o to, że pod wpływem stresu najpierw pojawia się wycofanie, a uczymy się dopiero z realnej kontroli.

To opis badań laboratoryjnych, a nie przewodnik po czyimkolwiek nastroju czy zdrowiu psychicznym, a poniższe kroki wykraczają poza to, co sprawdzano:

Jak by ci poszło?

Już wkrótce. Najpierw pojawi się krótka seria łamigłówek, w których, zależnie od wersji, twoje wybory wpływają lub nie wpływają na wynik. Potem przyjdzie nowa łamigłówka, którą da się rozwiązać. Zobacz, jak szybko podejmujesz próbę, w porównaniu ze studentami z lat 1974 i 1975. Jedno uczciwe zastrzeżenie: wiesz, że to gra bez prawdziwego hałasu i bez żadnej stawki, więc pokazuje ona logikę schematu badania, a nie to, jakie to uczucie.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest wyuczona bezradność?

To nazwa, jaką Overmier i Seligman nadali w 1967 roku pewnemu wynikowi laboratoryjnemu: zwierzęta, które otrzymały wstrząsy, nad którymi nie miały kontroli, później nie uciekały przed wstrząsami, przed którymi mogły uciec. Pierwotne wyjaśnienie głosiło, że nauczyły się, iż ich działania nie mają znaczenia. W 2016 roku Maier i Seligman to zrewidowali: domyślną reakcją mózgu na przedłużający się stres jest bierność, a wyuczona jest kontrola.

Na czym polegał schemat triadyczny?

Trzy grupy po osiem psów. Psy z jednej grupy mogły przerwać każdy wstrząs, naciskając panel. Druga, „sprzężona” grupa otrzymywała dokładnie te same wstrząsy w tych samych momentach, ale nie mogła nic z nimi zrobić. Trzecia grupa nie otrzymywała wstrząsów. Porównanie dwóch pierwszych pozwala wyodrębnić efekt kontroli, bo ilość wstrząsów była identyczna.

Czy wyuczoną bezradność stwierdzono u ludzi?

W zadaniach laboratoryjnych tak. Studenci, którzy wcześniej słyszeli głośny dźwięk, którego nie mogli wyłączyć, albo dostali problemy bez rozwiązania, gorzej radzili sobie później z ucieczką przed hałasem i z rozwiązywaniem anagramów. Sami autorzy zauważyli, że studenci postrzegali oba zadania jako jeden eksperyment i że nie wiadomo, czy efekt przenosi się poza laboratorium.

Czy Seligman i Maier odrzucili później własną teorię?

Częściowo. W artykule w „Psychological Review” z 2016 roku, po dziesięcioleciach badań nad mózgiem, prowadzonych głównie na szczurach, napisali, że pierwotna teoria przedstawiła mechanizm na odwrót. Bierność pod wpływem przedłużającego się stresu nie jest wyuczona; jest stanem domyślnym. Zwierzęta uczą się, dzięki obwodowi w korze przedczołowej, tego, że mają kontrolę, a to może je później chronić.

Źródła

  1. Seligman, M. E. P., & Maier, S. F. (1967). Failure to escape traumatic shock. Journal of Experimental Psychology, 74, 1–9. doi:10.1037/h0024514
  2. Overmier, J. B., & Seligman, M. E. P. (1967). Effects of inescapable shock upon subsequent escape and avoidance responding. Journal of Comparative and Physiological Psychology, 63(1), 28–33. about.illinoisstate.edu/vfdouga/files/2019/10/overmeier_seligman-_-LH.pdf
  3. Maier, S. F., & Seligman, M. E. P. (1976). Learned helplessness: Theory and evidence. Journal of Experimental Psychology: General, 105(1), 3–46. doi:10.1037/0096-3445.105.1.3
  4. Hiroto, D. S. (1974). Locus of control and learned helplessness. Journal of Experimental Psychology, 102(2), 187–193. www.appstate.edu/~steelekm/classes/psy5300/Documents/Hiroto1974-learned-helplessness.pdf
  5. Hiroto, D. S., & Seligman, M. E. P. (1975). Generality of learned helplessness in man. Journal of Personality and Social Psychology, 31(2), 311–327. www.appstate.edu/~steelekm/classes/psy5300/Documents/Hiroto&Seligman1975-learned-helplessness.pdf
  6. Abramson, L. Y., Seligman, M. E. P., & Teasdale, J. D. (1978). Learned helplessness in humans: Critique and reformulation. Journal of Abnormal Psychology, 87(1), 49–74. core.ac.uk/download/357200055.pdf
  7. Maier, S. F., & Seligman, M. E. P. (2016). Learned helplessness at fifty: Insights from neuroscience. Psychological Review, 123(4), 349–367. doi:10.1037/rev0000033
  8. Seligman, M. E. P., & Shaw, T. (2016, April 21). 'Learned helplessness' & torture: An exchange. The New York Review of Books. www.nybooks.com/articles/2016/04/21/learned-helplessness-torture-an-exchange/
  9. Hoffman, D. H., et al. (2015, July 2). Report to the Special Committee of the Board of Directors of the American Psychological Association: Independent review relating to APA ethics guidelines, national security interrogations, and torture. Sidley Austin. content.news.harvard.edu/gazette/wp-content/uploads/2016/04/apa-final-report-7.2.15.pdf
  10. Seligman, M. E. P. (2018). The Hoffman report, the Central Intelligence Agency, and the defense of the nation: A personal view. Health Psychology Open, 5(2). doi:10.1177/2055102918796192
  11. Senate Armed Services Committee (2008). Inquiry into the treatment of detainees in U.S. custody. United States Senate. www.armed-services.senate.gov/imo/media/doc/Detainee-Report-Final_April-22-2009.pdf