John M. Darley, C. Daniel Batson · 1970–1973

Eksperyment z dobrym Samarytaninem

Czy myślenie o pomaganiu sprawia, że ludzie pomagają, czy też zależy to od tego, czy się spieszą?

  • Princeton Theological Seminary, Princeton, New Jersey (przejście między dwoma budynkami kampusu)
  • Zreplikowany, z zastrzeżeniami

Pytanie

W przypowieści z Ewangelii według świętego Łukasza zbójcy napadają i pobijają człowieka na drodze z Jerozolimy do Jerycha. Obok przechodzi kapłan, potem lewita. Samarytanin, członek grupy, na którą słuchacze patrzyli z góry, zatrzymuje się i się nim opiekuje.

John Darley, psycholog z Uniwersytetu Princeton, i C. Daniel Batson, który pracował wtedy z nim w Princeton, przeczytali tę historię okiem psychologa społecznego. Darley był już współautorem badań nad efektem widza z końca lat 60. Darley i Batson dostrzegli w przypowieści coś, czego kazania rzadko podkreślają: kapłan i lewita byli zajętymi, ważnymi ludźmi, którzy prawdopodobnie musieli gdzieś zdążyć. Samarytanin, ktoś z zewnątrz, prawdopodobnie się nie spieszył. Była to ich interpretacja, a nie coś, co mówi tekst.

Przełożyli ją na trzy przewidywania. Po pierwsze, że samo myślenie o historii o pomaganiu nie sprawi, że ludzie będą pomagać więcej. Po drugie, że ludzie spieszący się będą pomagać mniej. Po trzecie, że ludzie, których wiara jest bardziej uwewnętrzniona lub bardziej poszukująca, będą pomagać więcej.

Jak to przeprowadzono

Uczestnikami byli studenci Princeton Theological Seminary, seminarium teologicznego w Princeton. Na pierwszej sesji 67 z nich wypełniło kwestionariusze osobowości dotyczące ich życia religijnego. Analiza sprowadziła skale do trzech sposobów bycia religijnym: religii jako środka do innych celów, religii jako celu samego w sobie i religii jako poszukiwania.

Później każdy student wracał sam na badanie przedstawione jako badanie karier zawodowych kleryków. Badania prowadzono przez trzy dni w grudniu 1970 roku. Dwa czynniki zmieniano losowo.

Przesłanie. Każdy student czytał krótki tekst i miał wygłosić na jego temat trzy- do pięciominutowe wystąpienie, które miało zostać nagrane w pobliskim budynku. Mniej więcej połowa czytała fragment o zawodach, w których absolwenci seminarium sprawdzają się najlepiej. Pozostali czytali samą przypowieść o dobrym Samarytaninie.

Pośpiech. Tuż przed wysłaniem studenta asystent mówił jedną z trzech rzeczy:

Następnie asystent rysował małą mapkę drogi do drugiego budynku. Po drodze, w przejściu, w bramie siedział skulony mężczyzna z opuszczoną głową i zamkniętymi oczami. Gdy student przechodził obok, kaszlał i jęczał. Współpracował z badaczami i nie wiedział, kto jest w jakim warunku. Jeśli ktoś się zatrzymał, mówił, że ma chorobę układu oddechowego, wziął lekarstwo i musi tylko odpocząć. Jeśli ktoś nalegał, pozwalał zaprowadzić się do środka.

Mężczyzna oceniał każdego przechodnia na sześciostopniowej skali: od niezauważenia go w ogóle, przez pomoc pośrednią (na przykład powiadomienie kogoś w następnym budynku), zatrzymanie się i zapytanie, zaprowadzenie go do środka, aż po odmowę zostawienia go samego. W drugim budynku student wygłaszał wystąpienie i wypełniał kwestionariusz dotyczący pomagania, zaprojektowany częściowo po to, by sprawdzić, czy zauważył mężczyznę.

Co z tego wyszło

Spośród 40 przeanalizowanych studentów 16 (40%) zaoferowało jakąś pomoc.

Największe znaczenie miał pośpiech.

Pośpiech był jedynym czynnikiem, który osiągnął istotność statystyczną, zarówno w odniesieniu do tego, czy ludzie pomagali, jak i do tego, jak bardzo.

Przypowieść nie miała istotnego znaczenia. Spośród studentów idących mówić o dobrym Samarytaninie pomogło 53%, wobec 29% tych, którzy przygotowywali wystąpienie o pracy. Autorzy zauważyli, że różnica szła w oczekiwanym kierunku, ale nie była na tyle duża, by w badaniu tej wielkości wykluczyć przypadek. Podają, że kilkakrotnie student spieszący się z wystąpieniem o przypowieści dosłownie przestąpił nad mężczyzną w bramie.

Religijność nie przewidywała, kto pomoże. Żaden z wyników dotyczących religii nawet nie zbliżył się do przewidywania, czy ktoś się zatrzyma. Wśród 16 osób, które pomogły, rodzaj religijności wiązał się jednak ze stylem pomocy. Studenci z wysokimi wynikami w skali religii jako poszukiwania udzielali zwykle mniej rozbudowanej pomocy, co autorzy odczytali jako większą wrażliwość na słowa samego mężczyzny, że nic mu nie jest. Studenci o wysokiej ortodoksji doktrynalnej częściej przejawiali sztywny, uporczywy rodzaj pomagania, na przykład zostając z nim albo nalegając, by go gdzieś zaprowadzić, bez względu na to, co mówił.

Potem niemal wszyscy spieszący się studenci przyznawali zapytani, że mężczyzna mógł potrzebować pomocy, choć wielu z nich najwyraźniej nie odczytało sceny w ten sposób w danej chwili. Niektórzy z tych, którzy się nie zatrzymali, pisali autorzy, wyglądali potem na pobudzonych i zaniepokojonych. Autorzy interpretowali to tak, że studenci ci znaleźli się między dwiema osobami, które ich potrzebowały: mężczyzną w bramie i badaczem czekającym na nagranie. Ich słowami: „Ich niezatrzymanie się może wyjaśniać raczej konflikt niż nieczułość”.

Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)

Bardzo małe badanie. Cała analiza opiera się na 40 osobach podzielonych na sześć warunków. Artykuł podaje tylko odsetki, ale one i podane średnie pasują tylko do jednego układu wielkości grup (nasze wyliczenie): 8 studentów w warunku małego pośpiechu, 22 w warunku średniego i 10 w warunku dużego. Według autorów błąd w randomizacji sprawił, że do grupy średniej trafiło więcej osób. Słynne „10%” to więc jedna osoba na dziesięć, a „63%” to pięć na osiem. Efekt pośpiechu był istotny, ale liczby z tak małych grup są bardzo nieprecyzyjne.

„Brak efektu” przypowieści nie został udowodniony. Druga strona małej próby jest taka, że rzeczywiste różnice mogą pozostać niewykryte. Różnica 24 punktów procentowych między 53% a 29% nie jest błaha; po prostu przy tej wielkości próby nie była wiarygodna. W 1975 roku Greenwald opublikował w tym samym czasopiśmie komentarz podważający wniosek Darleya i Batsona o „braku efektu” przypowieści. Podręczniki, które mówią, że kazanie „nie miało znaczenia”, przeceniają to, co mogą pokazać dane.

Badanie uzupełniające: konflikt, a nie nieczułość. W 1978 roku Batson i pięcioro współpracowników sprawdzili wyjaśnienie zaproponowane przez samych autorów. Studentom płci męskiej mówiono, że ich dane są kluczowe dla projektu badawczego albo że nie są, a połowie mówiono też, że są spóźnieni. W drodze do innego budynku każdy mijał mężczyznę skulonego na schodach, kaszlącego i jęczącego. Zgodnie z przewidywaniami wśród spieszących się uczestników to, czy ktoś liczył na ich przybycie, istotnie wpływało na to, czy się zatrzymali. Innymi słowy, pośpiech działa chyba nie tyle przez wyłączenie współczucia, ile przez postawienie dwóch zobowiązań w konflikcie. Badanie pochodziło z tej samej grupy badawczej, więc nie jest niezależną replikacją.

Jak ta historia bywa przesadzana. Popularne relacje często mówią, że klerycy przestępowali nad umierającym człowiekiem w drodze na kazanie o współczuciu. Badanie podaje, że zdarzyło się to kilkakrotnie, bez liczby, wśród 40 osób. Mężczyzna nie umierał i mówił tym, którzy się zatrzymali, że wszystko z nim w porządku. Badanie przedstawia się też jako dowód, że charakter nie ma znaczenia. Dane pokazują coś skromniejszego: w tej próbie kwestionariusze religijności nie przewidywały, czy ludzie pomagali, ale wiązały się z tym, jak pomagali.

Późniejsze badania. Nie znaleźliśmy dużej, niezależnej, bezpośredniej replikacji schematu z 1970 roku. Pokrewne badania sprawdzały głównie stronę „przesłania”. W 2015 roku na przykład Johnson i współpracownicy pokazywali chrześcijańskim studentom życzliwe wersety przypisywane albo Biblii, albo amerykańskim mężom stanu, albo neutralne cytaty, i stwierdzili, że pomaganie nieznajomej, której upadły koperty, było podobne we wszystkich warunkach, chyba że nosiła hidżab: wtedy grupa neutralna pomagała rzadziej.

Etyka

Badanie opierało się na wprowadzeniu w błąd. Uczestnicy sądzili, że biorą udział w badaniu karier, i nie wiedzieli, że mężczyzna w przejściu współpracuje z badaczami. Uświadomienie sobie, że przeszło się obok kogoś, kto wyglądał na chorego, mogło być nieprzyjemne, zwłaszcza dla przyszłych duchownych.

Wszystkim po badaniu wszystko dokładnie wyjaśniono. Jeśli student sam nie wspomniał o mężczyźnie w przejściu, badacz pytał o niego wprost, wyjaśniał, na czym polegało wprowadzenie w błąd i dlaczego było konieczne, oraz rozmawiał o tym, jak silnie sytuacje mogą kształtować zachowanie. Autorzy podają, że wszyscy uczestnicy wydawali się to rozumieć i nikt nie okazywał urazy. Artykuł nie wspomina o formularzach zgody ani o komisji etycznej.

Co to znaczy dzisiaj

Badanie jest małe, ale jego główna myśl jest znajoma: większość z nas przeszła kiedyś obok kogoś, kto mógł potrzebować pomocy, bo byliśmy spóźnieni albo skupieni na czymś innym.

Wynika z tego kilka praktycznych myśli, choć wykraczają one poza to, co Darley i Batson faktycznie sprawdzili:

Jak by ci poszło?

Już wkrótce. Dostajesz zadanie, termin i trasę. Po drodze coś się dzieje. Na koniec zobaczysz swój wybór obok 63%, 45% i 10% z 1970 roku. Jedno uczciwe zastrzeżenie: na ekranie wiesz, że to test, i nikt na ciebie nie czeka, więc presja jest znacznie słabsza niż tamtego grudniowego dnia w Princeton.

Najczęściej zadawane pytania

Co wykazał eksperyment z dobrym Samarytaninem?

Studenci seminarium, którzy szli wygłosić krótkie wystąpienie, mijali mężczyznę skulonego w bramie. Największe znaczenie miało to, jak bardzo się spieszyli: pomoc zaoferowało 63%, gdy mieli czas, 45%, gdy kazano im iść od razu, i 10%, gdy powiedziano im, że są spóźnieni.

Czy przygotowywanie wystąpienia o dobrym Samarytaninie sprawiało, że studenci częściej pomagali?

Nie w istotnym stopniu. Studenci przygotowujący wystąpienie o przypowieści pomagali częściej niż ci, którzy przygotowywali wystąpienie o pracy (53% wobec 29%), ale przy zaledwie 40 uczestnikach ta różnica mogła być przypadkowa. Komentarz Greenwalda z 1975 roku podważał, czy badanie naprawdę uzasadniało wniosek o „braku efektu”.

Czy klerycy naprawdę przestępowali nad ofiarą?

Autorzy podają, że zdarzyło się to kilkakrotnie, gdy studenci szli mówić o przypowieści. Nie podają, ile razy. To obrazowy szczegół, ale opisuje kilka osób, a nie typowego uczestnika.

Czy pośpiech czyni ludzi samolubnymi?

Autorzy tak nie uważali. Wielu spieszących się studentów najwyraźniej dopiero później uświadomiło sobie, że mężczyzna potrzebował pomocy, a inni wydawali się rozdarci między nim a czekającym na nich badaczem. Badanie uzupełniające z 1978 roku wykazało, że pośpiech miał największe znaczenie, gdy ludzie wierzyli, że ktoś liczy na ich przybycie.

Źródła

  1. Darley, J. M., & Batson, C. D. (1973). "From Jerusalem to Jericho": A study of situational and dispositional variables in helping behavior. Journal of Personality and Social Psychology, 27(1), 100–108. doi:10.1037/h0034449
  2. Batson, C. D., Cochran, P. J., Biederman, M. F., Blosser, J. L., Ryan, M. J., & Vogt, B. (1978). Failure to help when in a hurry: Callousness or conflict? Personality and Social Psychology Bulletin, 4(1), 97–101. doi:10.1177/014616727800400120
  3. Greenwald, A. (1975). Does the Good Samaritan parable increase helping? A comment on Darley and Batson's no-effect conclusion. Journal of Personality and Social Psychology, 32(4), 578–583. doi:10.1037/0022-3514.32.4.578
  4. Johnson, K., Memon, R., Alladin, A., Cohen, A., & Okun, M. A. (2015). Who helps the Samaritan? The influence of religious vs. secular primes on spontaneous helping of members of religious outgroups. Journal of Cognition and Culture, 15(1–2), 217–231. doi:10.1163/15685373-12342147