Pytanie
Na początku lat siedemdziesiątych psychiatria była krytykowana z wielu stron, a jedno z ostrych pytań dotyczyło samej diagnozy. David Rosenhan, psycholog wykładający psychologię i prawo na Uniwersytecie Stanforda, postawił je w pierwszym zdaniu swojego artykułu: jeśli zdrowie psychiczne i choroba psychiczna są rzeczywistymi kategoriami, to jak je od siebie odróżnić? Jego test był prosty. Wysłać ludzi bez żadnych objawów do szpitali psychiatrycznych i sprawdzić, czy personel to zauważy.
Jak to przeprowadzono
Według artykułu, opublikowanego w „Science” w styczniu 1973 roku, w badaniu wzięło udział osiem osób: doktorant psychologii, troje psychologów, pediatra, psychiatra, malarz i gospodyni domowa. Były wśród nich trzy kobiety i pięciu mężczyzn. Pierwszy był sam Rosenhan.
Łącznie starali się o przyjęcie do 12 szpitali w pięciu stanach, na Wschodnim i Zachodnim Wybrzeżu. Były wśród nich placówki stare i nowe, ośrodki badawcze i zwykłe szpitale; wszystkie z wyjątkiem jednej były publiczne lub uniwersyteckie. Każdy ochotnik powiedział personelowi izby przyjęć jedną nieprawdę: że słyszy głos wypowiadający słowa w rodzaju „pusty”, „wydrążony” i „łup”. Podawał też fałszywe nazwisko, a w razie potrzeby fałszywy zawód. Wszystko inne o swoim życiu opisywał zgodnie z prawdą.
Po przyjęciu, jak podaje artykuł, przestawali zgłaszać jakiekolwiek objawy i zachowywali się tak jak zwykle. Uprzedzono ich, że będą musieli wydostać się sami, przekonując personel, że są zdrowi. Robili notatki, najpierw potajemnie, potem otwarcie, a personel rzadko to komentował.
Co z tego wyszło
Wyniki, które opisał Rosenhan, były uderzające:
- Personel nie zdemaskował żadnego pseudopacjenta. W jedenastu przypadkach rozpoznano schizofrenię; w jedynym szpitalu prywatnym psychozę maniakalno-depresyjną.
- Pobyty trwały od 7 do 52 dni, średnio 19 dni.
- Wypis z rozpoznaniem „w remisji”: według artykułu każdy pseudopacjent wyszedł ze schizofrenią „w remisji”, czyli obecną, ale aktualnie bez objawów. Rosenhan uznał to za dowód, że etykieta pozostaje, nawet gdy zachowanie jej nie uzasadnia.
- Współpacjenci byli bardziej podejrzliwi niż personel. Przy pierwszych trzech przyjęciach 35 ze 118 pacjentów oddziału wyraziło wątpliwość, czy nowy pacjent naprawdę jest chory.
- Zwykłe zachowanie odczytywano przez pryzmat diagnozy. W notatkach pielęgniarki o pseudopacjencie, który pisał w zeszycie, znalazło się zdanie: „Pacjent przejawia zachowania związane z pisaniem”.
- Kontaktu było niewiele. Czas spędzany każdego dnia z psychiatrami, psychologami i innymi lekarzami wynosił średnio mniej niż siedem minut. Pseudopacjentom podano niemal 2100 tabletek, z których połknęli dwie.
Rosenhan dodał drugie badanie. W jednym szpitalu badawczym i klinicznym, którego personel słyszał o wynikach i wątpił, by takie pomyłki mogły się tam zdarzyć, poinformowano pracowników, że w ciągu najbliższych trzech miesięcy jeden lub kilku pseudopacjentów spróbuje się dostać na oddział, i poproszono o ocenę każdego nowego pacjenta. Spośród 193 przyjętych osób 41 zostało z dużą pewnością uznanych za pseudopacjentów przez co najmniej jednego członka personelu, a 23 przez co najmniej jednego psychiatrę. Rosenhan napisał, że żaden pseudopacjent, przynajmniej z jego grupy, się nie zgłosił.
Jego wniosek brzmiał tak: szpitale psychiatryczne nie potrafią wiarygodnie odróżnić ludzi chorych od zdrowych, a to, co widzi personel, zależy bardziej od otoczenia i etykiety niż od samej osoby. Zastrzegł przy tym, że personel nie był okrutny; większości pracowników, jak napisał, wyraźnie zależało na pacjentach.
Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)
Pierwsze wyzwanie: Robert Spitzer. W 1975 roku psychiatra z Uniwersytetu Columbia Robert Spitzer opublikował szczegółową krytykę, którą rozszerzył w 1976 roku. Jego główne argumenty:
- Udawanie objawu niewiele mówi o tym, czy diagnoza działa. W analogii zapożyczonej od psychiatry Kety’ego: ktoś, kto potajemnie wypije krew, a potem zwymiotuje nią na izbie przyjęć, zostanie zdiagnozowany jako chory na krwawiący wrzód, i nikt nie wyciągnie z tego wniosku, że medycyna nie potrafi diagnozować wrzodów.
- Gdy pacjent zgłasza, że słyszy głosy, a nic innego tego nie tłumaczy, rozważenie schizofrenii było rozsądne, choć lepsze byłoby może „odroczenie diagnozy”.
- Określenie „w remisji” nie było rutyną. W jego własnym szpitalu żaden z ponad 300 wypisów ze schizofrenią z poprzedniego roku nie miał tego kodu. Spośród 12 innych szpitali, do których dzwonił jego asystent, 11 odpowiedziało, że nigdy lub prawie nigdy go nie używa. Zdaniem Spitzera rozpoznania przy wypisie pokazywały więc, że personel zauważył, iż pseudopacjenci są zdrowi.
- Drugie badanie, w którym szpital nastawiono na oczekiwanie oszustów, niemal nieuchronnie musiało prowadzić do fałszywych alarmów.
Spitzer zauważył też, że w swojej odpowiedzi z 1975 roku sam Rosenhan napisał, że rozpoznanie „w remisji” miało osiem wypisów, a nie wszystkie dwanaście. Nazwał artykuł „pseudonauką przedstawioną jako nauka”. Później Spitzer przewodniczył zespołowi, który przygotował DSM-III z 1980 roku, podręcznik wprowadzający wyraźne kryteria dla każdej diagnozy.
Archiwum: Susannah Cahalan. Danych z artykułu nie dało się sprawdzić: szpitale i ochotnicy byli anonimowi, a według Sculla Rosenhan nie przekazał Spitzerowi dokumentacji, o którą ten prosił. Po jego śmierci dziennikarka Susannah Cahalan zaczęła przeglądać jego papiery. Jej książka The Great Pretender (2019), w opisie recenzentów i Sculla, przyniosła następujące ustalenia:
- Przyjęcie samego Rosenhana wyglądało inaczej. Jego dokumentacja ze szpitala stanowego Haverford, do którego trafił jako „David Lurie”, pokazuje, że opowiedział psychiatrze o myślach samobójczych, wrażliwości na sygnały radiowe i o tym, że słyszy myśli innych, co wykracza daleko poza pojedynczy głos opisany w artykule.
- Większości pseudopacjentów nigdy nie odnaleziono. Oprócz Rosenhana Cahalan zidentyfikowała tylko Billa Underwooda i Harry’ego Lando, ochotnika, którego Rosenhan pominął. Mimo długich poszukiwań nie natrafiła na ślad pozostałych.
- Relacja Underwooda się nie zgadzała. Pamiętał niewiele przygotowań poza krótką wskazówką, jak ukrywać tabletki, a Cahalan doszła do wniosku, że nakazy habeas corpus, które według artykułu przygotowano dla każdego ochotnika, nie istniały. Recenzenci zauważają, że liczby z archiwum dotyczące jego pobytu i wielkości jego szpitala różnią się od tych podanych przez Rosenhana.
- Pominięty ochotnik miał dobre doświadczenia. Lando opublikował własną relację w 1976 roku. Spędził 19 dni na otwartym, osiemnastołóżkowym oddziale dużego szpitala publicznego, gdzie na jednego pacjenta przypadał niemal jeden pracownik, a z personelem z doktoratem spędzał ponad godzinę dziennie. Uznał to miejsce za w dużej mierze terapeutyczne i nie zauważył bezsilności, którą opisywał Rosenhan, choć i on miał wrażenie, że zwykłe zachowanie odczytywano jako objaw. Artykuł podaje, że dziewiątego ochotnika wykluczono, bo sfałszował część swojego wywiadu; Cahalan, powołując się na notatki Rosenhana, sugeruje, że prawdziwym powodem było to, że Lando szpital się spodobał.
Recenzenci różnią się w ocenie, jak daleko idzie Cahalan. Alison Abbott napisała w „Nature”, że Cahalan nie mogła być całkowicie pewna, iż Rosenhan oszukiwał. Z kolei Kaplan w „Psychiatric Times” przytacza wniosek Cahalan, że fakty zniekształcono celowo, a Scull uważał, że w ostatnim rozdziale autorka była zbyt powściągliwa.
Zarzut oszustwa: Andrew Scull. W artykule z 2023 roku w „History of Psychiatry” historyk Andrew Scull, korzystając za zgodą Cahalan z jej materiałów, nazwał badanie „udanym oszustwem naukowym”. Wskazuje na przykład, że w szkicu wymieniono dziewięciu pseudopacjentów, a po usunięciu jednego opublikowane liczby pozostały takie same, co nazywa statystyczną niemożliwością. Twierdzi też, że artykuł pomógł popchnąć amerykańską psychiatrię w stronę DSM-III. Historyk Roderick Buchanan w recenzji książki Cahalan również uznał, że dowody z badania nie są już wiarygodne, zauważając zarazem, że Rosenhan i tak wykorzystał w opublikowanym artykule fragmenty doświadczeń Lando.
Co jest ustalone, a co nie. Ustalone na podstawie dokumentów: objawy samego Rosenhana były poważniejsze, niż podaje artykuł, wykluczono ochotnika, którego doświadczenia przeczyły wnioskom, a twierdzenia o przygotowaniach i danych nie zgadzają się z tym, co pokazują archiwum i żyjący ochotnicy. Nieustalone: czy niezidentyfikowani pseudopacjenci istnieli i jakie były intencje Rosenhana. Rosenhan zmarł w 2012 roku, więc nie może odpowiedzieć. Nikt nie powtórzył porządnie tego badania; książka Lauren Slater z 2004 roku zdawała się opisywać powtórzenie, ale w odpowiedzi na krytykę autorka dała do zrozumienia, że go nie przeprowadziła.
Etyka
Schemat badania opierał się na wprowadzeniu w błąd personelu klinicznego, który nie wiedział, że jest obserwowany, i któremu, z wyjątkiem dyrektora i głównego psychologa szpitala samego Rosenhana, poinformowanych z wyprzedzeniem, niczego nie powiedziano; artykuł nie podaje, czy ktokolwiek został poinformowany później. Rosenhan bronił ukrycia prawdy jako godnego ubolewania, ale koniecznego pierwszego kroku i nie ujawnił w artykule nazw szpitali ani nazwisk personelu. Ochotnicy także podjęli realne ryzyko: hospitalizację nie zawsze łatwo zakończyć. Lando, patrząc wstecz, powiedział, że nie jest gotów polecać udawania psychozy, by dostać się do szpitala, bo rodzi to poważne problemy etyczne.
Co to znaczy dzisiaj
Badanie stało się jednym z najczęściej cytowanych artykułów w psychologii. Do końca 2012 roku miało 867 cytowań w Web of Science, podczas gdy żadna jego krytyka nie przekroczyła 42. Ta dysproporcja jest częścią historii: efektowny wynik rozchodził się znacznie szybciej niż żmudna praca nad jego sprawdzeniem.
To, co zostaje, nie jest bez znaczenia. Obawy o to, jak diagnozy mogą zabarwiać sposób postrzegania ludzi, i o złe warunki w niektórych placówkach istniały przed Rosenhanem i nie zależą od jego artykułu. Jego badania nie można jednak traktować jako dowodu na ich poparcie. A diagnozy opisują rzeczywiste stany, z którymi żyje wiele osób; kwestionowanie ich wiarygodności to coś innego niż ich lekceważenie.
Wynika z tego kilka nawyków, choć wykraczają one poza wszystko, co badanie sprawdzało:
- Słynny wynik to nie to samo co wynik sprawdzony. Zapytaj, czy ktoś przyjrzał się danym.
- Gdy badania w ogóle nie da się sprawdzić, na przykład dlatego, że każdy uczestnik jest anonimowy, traktuj je jako twierdzenie, a nie ustalenie.
- Zauważ, kiedy to etykieta wszystko wyjaśnia. „Zachowania związane z pisaniem” to po prostu pisanie.
Jak by ci poszło?
Już wkrótce. To nie jest test niczego klinicznego. Przeczytasz krótkie notatki o tym samym zwyczajnym popołudniu na oddziale szpitalnym: ktoś czeka przy drzwiach, pisze w zeszycie, rozmawia z innym pacjentem. Czasem notatka zaczyna się od diagnozy, czasem nie. Opisujesz, co według ciebie się dzieje. Na koniec zobaczysz, czy nagłówek zmienił twoje słowa, i dlaczego to jedno ćwiczenie, podobnie jak badanie Rosenhana, jest zbyt małe, by samo w sobie czegokolwiek dowieść.
Najczęściej zadawane pytania
Na czym polegał eksperyment Rosenhana?
W artykule opublikowanym w 1973 roku w „Science” David Rosenhan opisał, jak osiem osób bez żadnych objawów psychiatrycznych dostało się do 12 amerykańskich szpitali psychiatrycznych, mówiąc, że słyszą głos. W środku zachowywały się normalnie, a mimo to personel nie rozpoznał żadnej z nich. Jedenaście przyjęto z rozpoznaniem schizofrenii, jedną z psychozą maniakalno-depresyjną; według artykułu każdą wypisano ze schizofrenią „w remisji”, choć później Rosenhan podał, że dotyczyło to ośmiu.
Czy eksperyment Rosenhana był oszustwem?
To kwestia sporna. Dziennikarka Susannah Cahalan ustaliła, że dokumentacja szpitalna samego Rosenhana opisuje poważniejsze objawy niż te podane w artykule i że pominięto ochotnika, który miał pozytywne doświadczenia. Oprócz Rosenhana zdołała zidentyfikować tylko dwóch pseudopacjentów. Historyk Andrew Scull nazywa badanie oszustwem. Rosenhan zmarł w 2012 roku i nie może się do tego odnieść.
Czy eksperyment Rosenhana zreplikowano?
Nie. Książka Lauren Slater z 2004 roku zdawała się opisywać powtórzenie, ale w odpowiedzi na krytykę autorka dała do zrozumienia, że w rzeczywistości żadnego badania nie przeprowadziła. Tego schematu nigdy porządnie nie powtórzono.
Czy eksperyment Rosenhana był etyczny?
Opierał się na wprowadzeniu w błąd personelu szpitali, który nie wiedział, że jest badany. Rosenhan przyznawał, że ukrywanie prawdy było nieprzyjemne, ale twierdził, że było nieuniknione. Jeden z ochotników, Harry Lando, napisał później, że nie mógłby polecić udawania psychozy, by dostać się do szpitala, ze względu na poważne problemy etyczne.
Źródła
- Rosenhan, D. L. (1973). On being sane in insane places. Science, 179(4070), 250–258. doi:10.1126/science.179.4070.250
- Spitzer, R. L. (1975). On pseudoscience in science, logic in remission, and psychiatric diagnosis: A critique of Rosenhan's 'On being sane in insane places'. Journal of Abnormal Psychology, 84, 442–452.
- Spitzer, R. L. (1976). More on pseudoscience in science and the case for psychiatric diagnosis: A critique of D. L. Rosenhan's 'On being sane in insane places' and 'The contextual nature of psychiatric diagnosis'. Archives of General Psychiatry, 33, 459–470.
- Lando, H. A. (1976). On being sane in insane places: A supplemental report. Professional Psychology: Research and Practice, 7(1), 47–52. doi:10.1037/0735-7028.7.1.47
- Cahalan, S. (2019). The great pretender: The undercover mission that changed our understanding of madness. Grand Central Publishing.
- Scull, A. (2023). Rosenhan revisited: Successful scientific fraud. History of Psychiatry, 34(2). doi:10.1177/0957154X221150878
- Scull, A. (2020, 25 January). Review of The great pretender by Susannah Cahalan. The Spectator.
- Abbott, A. (2019). Double deception in the asylum? Nature, 574, 622–623.
- Kaplan, R. M. (2020, 9 March). The great pretender: The undercover mission that changed our understanding of madness [Book review]. Psychiatric Times. www.psychiatrictimes.com/view/great-pretender-undercover-mission-changed-our-understanding-madness
- Buchanan, R. D. Book review: The great pretender. Journal of the History of the Behavioral Sciences. doi:10.1002/jhbs.22021
- Ruscio, J. (2015). Rosenhan pseudopatient study. In R. L. Cautin & S. O. Lilienfeld (Eds.), The encyclopedia of clinical psychology. Wiley. doi:10.1002/9781118625392.wbecp425
- Psychiatric News (2016). Robert Spitzer, M.D., dies at age 83, hailed as pioneering diagnostician. doi:10.1176/appi.pn.2016.2a5
- Stanford Law School (2012, 16 February). Stanford Law School mourns the loss of David L. Rosenhan, professor of law & psychology, emeritus. law.stanford.edu/press/stanford-law-school-mourns-the-loss-of-david-l-rosenhan-professor-of-law-psychology-emeritus