Albert Bandura, D. Ross, S. A. Ross · 1961–1965

Eksperymenty z lalką Bobo

Czy małe dzieci będą naśladować agresywne zachowanie, które jedynie widziały w wykonaniu dorosłego, nawet gdy dorosłego już nie ma i nikt ich za to nie nagradza?

  • Przedszkole Uniwersytetu Stanforda (Stanford University Nursery School), Stanford, Kalifornia
  • Zreplikowany, z zastrzeżeniami

Pytanie

Pod koniec lat pięćdziesiątych wielu psychologów wyjaśniało uczenie się przez nagrody i kary: zachowania uczymy się dlatego, że się opłaca. Albert Bandura uważał, że pomija to coś oczywistego w codziennym życiu. Dzieci przyswajają całe sekwencje słów i gestów, po prostu obserwując innych ludzi, często nie dostając za to żadnej nagrody.

Wcześniejsze badanie Bandury i Huston pokazało, że dzieci chętnie naśladują dorosłego, który wciąż jest w pokoju. Ostrzejszym testem, jak przekonywali Bandura i jego współpracownicy, było sprawdzenie, czy dzieci odtworzą to, co zobaczyły, w nowym miejscu, gdy dorosły już wyjdzie. A ponieważ jako zachowanie wybrali agresję, badanie zabierało też głos w żywej wówczas debacie: czy oglądanie agresji ją rozładowuje, czy jej uczy?

Jak to przeprowadzono

Badanie z 1961 roku. Wzięło w nim udział siedemdziesięcioro dwoje dzieci z przedszkola Uniwersytetu Stanforda, 36 chłopców i 36 dziewczynek, w wieku od 37 do 69 miesięcy. Przed badaniem eksperymentator i nauczyciel z przedszkola ocenili każde dziecko pod kątem tego, jak agresywne zwykle jest, tak by można było dopasować grupy.

Każde dziecko wprowadzano do pokoju i dawano mu spokojne zajęcie: robienie obrazków za pomocą stempli z ziemniaków i naklejek. W innym kącie dorosły bawił się klockami konstrukcyjnymi obok drewnianego młotka i nadmuchiwanej lalki Bobo wysokiej na około 1,5 metra (5 stóp), obciążonej tak, że po przewróceniu sama się podnosi.

Połowa dzieci w każdym warunku z modelem obserwowała mężczyznę, połowa kobietę, a połowa widziała model własnej płci. Sesja trwała około 10 minut.

Następnie przychodziła celowa prowokacja, stosowana wobec każdego dziecka. W drugim pokoju z atrakcyjnymi zabawkami eksperymentator pozwalał dziecku zacząć się bawić, po czym mówił, że te zabawki są zarezerwowane dla innych dzieci. Następnie dziecko zabierano do trzeciego pokoju, w którym była mniejsza lalka Bobo, młotek, pistolety na strzałki i piłka na lince (tetherball), a także kredki, lalki, serwis do herbaty i zwierzątka-zabawki. Przez 20 minut obserwatorzy za lustrem weneckim rejestrowali, co dziecko robi w każdym pięciosekundowym odcinku.

Badanie z 1963 roku. Raport z 1963 roku porównywał cztery grupy po 24 dzieci z przedszkola Stanforda (łącznie 96). Dwie grupy, z modelem na żywo i bez modela, stanowiły dzieci przebadane już w 1961 roku. Jedna grupa widziała, jak dorosły na żywo atakuje lalkę, tak jak wcześniej. Druga widziała kolorowy film z tymi samymi dorosłymi. Trzecia oglądała na ekranie telewizora film, w którym kobieta przebrana za czarnego kota, „kota Hermana”, atakowała lalkę w scenografii przypominającej kreskówkę, z muzyką. Czwarta grupa niczego nie widziała. Wszystkie dzieci przeszły ten sam etap frustracji i 20-minutowy test.

Badanie z 1965 roku. Następnie Bandura sam zapytał, co się dzieje, gdy dzieci widzą, co model dostaje za swoje zachowanie. Dzieci oglądały krótki film, w którym mężczyzna atakował lalkę, a następnie był nagradzany pochwałą i smakołykami, ganiony i karany albo nie spotykały go żadne konsekwencje. Potem dzieci najpierw obserwowano podczas swobodnej zabawy. Następnie proponowano im drobne nagrody, takie jak naklejki i sok, za każde zachowanie modela, które potrafiły pokazać.

Co z tego wyszło

1961: wystarczyło patrzeć. Dzieci, które oglądały agresywnego dorosłego, odtwarzały wiele konkretnych zachowań i zwrotów modela. Dzieci z dwóch pozostałych grup prawie nigdy tego nie robiły; około 70% z nich uzyskało w tych pomiarach zero. Mniej więcej jedna trzecia dzieci, które widziały agresywnego modela, powtarzała nawet jego niewinne uwagi. Żadne z pozostałych dzieci tego nie robiło.

Inne wyniki były bardziej niejednoznaczne:

1963: ekrany też działały. Średni łączny poziom agresji wynosił 83 po modelu na żywo, 92 po filmie i 99 po kreskówce, w porównaniu z 54 w grupie, która nie widziała modela. Wszystkie trzy grupy z modelem były istotnie bardziej agresywne niż grupa kontrolna i nie różniły się istotnie między sobą. Model na żywo wywoływał istotnie więcej dokładnego naśladownictwa niż kreskówka. Jakieś naśladownictwo pojawiło się u około 88% dzieci, które widziały dorosłego na żywo lub na filmie, i u 79% tych, które widziały kreskówkę. Autorzy doszli do wniosku, że oglądanie agresji na filmie „znacznie zwiększa, a nie zmniejsza prawdopodobieństwo reakcji agresywnych”, odwrotnie, niż przewidywała idea katharsis.

1965: uczenie się to nie to samo co działanie. Dzieci, które widziały ukaranie modela, w swobodnej zabawie naśladowały mniej jego zachowań; artykuł przypisuje ten efekt głównie dziewczynkom. Gdy dzieciom zaproponowano nagrody za pokazanie tego, co robił model, różnica między grupami w dużej mierze zniknęła. Wniosek Bandury był taki, że dzieci nauczyły się zachowania samą obserwacją; to, co zobaczyły, że spotkało model, decydowało głównie o tym, czy zdecydują się je wykonać.

Co naprawdę się stało (replikacje i krytyka)

Główny wynik się utrzymuje. Podstawowy rezultat, że dzieci szybko odtwarzają nowe zachowania, które właśnie zobaczyły, pojawia się we wszystkich trzech badaniach i w późniejszych pracach. W niewielkim badaniu magisterskim z 1971 roku na Uniwersytecie Nebraski w Omaha, z udziałem 36 dzieci z zerówki, zaproponowanie zachęty również zniwelowało różnice między grupami w tym, jak bardzo dzieci naśladowały model z telewizji. W 1973 roku B. H. Kniveton donosił, że wpływ modela z filmu wciąż było widać cztery do pięciu miesięcy później.

Ale czy bicie Bobo to agresja? To najczęstszy zarzut. Bobo jest zbudowana po to, by ją przewracać i by się podnosiła, więc dzieci mogły uznać bicie jej za oczywisty sposób zabawy, a nie za agresję. Od uderzenia zabawki daleko do skrzywdzenia innego dziecka, a badania tego nie mierzyły. W 2022 roku ateńscy badacze Evangelia Galanaki i Konstantinos Malafantis poszli dalej, argumentując, że wiele z tego, co robiły dzieci, mogło być zabawą i reakcją na dziwną, pobudzającą sytuację. Przyznają, że ich psychoanalityczna interpretacja nie jest poparta danymi z badań.

Nowość i oczekiwania. Popularne omówienia przytaczają twierdzenie przypisywane Cumberbatchowi (1990), że dzieci, które nigdy wcześniej nie widziały lalki Bobo, znacznie częściej naśladowały model. Nie udało nam się dotrzeć do oryginalnego źródła. Inna wątpliwość polega na tym, że układ badania mógł po prostu pokazywać dzieciom, czego oczekują od nich dorośli.

Sztuczne warunki. Medioznawca David Gauntlett przekonuje, że laboratoryjne miary tego rodzaju, takie jak agresja wobec przedmiotu nieożywionego, na przykład lalki Bobo, nie mogą zastąpić tego, jak ludzie naprawdę traktują się nawzajem. Wskazuje też na badania sugerujące, że obecność, wygląd i płeć obserwatora mogą zmieniać zachowanie dzieci.

Kto oceniał dzieci? Wszystkie sesje oceniał model-mężczyzna. Według artykułu nie wiedział, do której grupy należało dziecko, z wyjątkiem sesji, w których sam był modelem, choć autorzy przyznają, że dzieci, które widziały agresywnego modela, łatwo było rozpoznać po zachowaniu. Drugi obserwator niezależnie ocenił połowę sesji i ich oceny były bardzo zgodne. Próba była wąska: dzieci z jednego przedszkola uniwersyteckiego, badane bezpośrednio po obserwacji.

Etyka

Raport z 1961 roku nie wspomina o zgodzie rodziców, wyjaśnieniu po badaniu ani o jakimkolwiek sprawdzeniu, jak dzieci czuły się później. Każde dziecko, również z grupy kontrolnej, było celowo frustrowane informacją, że zabawki, którymi dopiero zaczęło się bawić, są przeznaczone dla innych. Eksperymentator zostawał w pokoju testowym częściowo dlatego, że niektóre dzieci nie chciały zostać w nim same albo chciały wyjść wcześniej.

Dziś wymagałoby to udokumentowanej zgody rodziców, zgody samych dzieci, jasnej możliwości przerwania i wyjaśnienia na koniec. Czy komisja etyczna zatwierdziłaby dziś pokazywanie trzylatkom dorosłego atakującego lalkę, a potem celowe ich frustrowanie, to kwestia naprawdę otwarta.

Co to znaczy dzisiaj

Badania z lalką Bobo zmieniły sposób, w jaki psychologia myśli o uczeniu się. Pokazały, że dzieci mogą nabywać nowe zachowania samą obserwacją, bez żadnej nagrody, i że to, co widzą, że spotyka innych, kształtuje to, co same zdecydują się zrobić. Na tej podstawie Bandura rozwinął swoją teorię społecznego uczenia się.

Wciąż przywołuje się je w debatach o telewizji i grach wideo, ale same nie mogą ich rozstrzygnąć: mierzyły krótkotrwałą zabawę zabawką, a nie krzywdzenie ludzi.

Kilka rozsądnych wniosków wykracza poza to, co sprawdzał Bandura:

Jak by ci poszło?

Już wkrótce. Najpierw przewidź wyniki: która grupa z 1963 roku była najbardziej agresywna i czy widok ukaranego modela powstrzymał dzieci przed uczeniem się? Potem porównaj swoje typy z wynikami. Nie pokazujemy żadnych agresywnych nagrań.

Najczęściej zadawane pytania

Co się wydarzyło w eksperymencie z lalką Bobo?

W badaniu z 1961 roku przedszkolaki obserwowały dorosłego, który albo atakował dużą nadmuchiwaną lalkę Bobo, albo spokojnie się bawił. Po lekkim sfrustrowaniu każde dziecko zostawało, by bawić się w innym pokoju z mniejszą lalką Bobo. Dzieci, które widziały agresywnego dorosłego, naśladowały wiele jego konkretnych zachowań i słów; pozostałe prawie nigdy tego nie robiły.

Czy miało znaczenie, czy model był na żywo, na filmie, czy w kreskówce?

Dla ogólnego poziomu agresji niewielkie. W badaniu z 1963 roku dzieci, które widziały dorosłego na żywo, tego samego dorosłego na filmie lub osobę przebraną za kota z kreskówki, były bardziej agresywne niż dzieci, które nie widziały żadnego modela, a trzy grupy nie różniły się istotnie między sobą. Model na żywo wywoływał więcej dokładnego naśladownictwa niż kreskówka.

Co wniosło badanie z 1965 roku?

Pokazało różnicę między uczeniem się a działaniem. Dzieci, które widziały ukaranie modela, mniej go naśladowały. Gdy jednak zaproponowano im nagrody za pokazanie tego, co robił model, różnica między grupami niemal zniknęła: nauczyły się zachowania, ale powstrzymywały się od jego wykonania.

Czy eksperyment z lalką Bobo dowodzi, że brutalne media czynią dzieci agresywnymi?

Nie. Pokazuje, że małe dzieci szybko przyswajają i odtwarzają agresywne zachowania, które właśnie zobaczyły, w pokoju zabaw, z zabawką stworzoną po to, by ją przewracać. Czy i w jakim stopniu przenosi się to na rzeczywistą agresję wobec ludzi, w ciągu miesięcy i lat, to osobne i wciąż sporne pytanie.

Źródła

  1. Bandura, A., Ross, D., & Ross, S. A. (1961). Transmission of aggression through imitation of aggressive models. Journal of Abnormal and Social Psychology, 63(3), 575–582. doi:10.1037/h0045925
  2. Bandura, A., Ross, D., & Ross, S. A. (1963). Imitation of film-mediated aggressive models. Journal of Abnormal and Social Psychology, 66(1), 3–11. doi:10.1037/h0048687
  3. Bandura, A. (1965). Influence of models' reinforcement contingencies on the acquisition of imitative responses. Journal of Personality and Social Psychology, 1(6), 589–595. doi:10.1037/h0022070
  4. Adams, G. R. (1971). A test of the 'contiguity' and 'generalized imitation' theories of social modeling processes (Master's thesis). University of Nebraska at Omaha. core.ac.uk/download/232754995.pdf
  5. Kniveton, B. H. (1973). The effect of rehearsal delay on long-term imitation of filmed aggression. British Journal of Psychology, 64(2), 259–265. doi:10.1111/j.2044-8295.1973.tb01350.x
  6. Gauntlett, D. (2006). Ten things wrong with the media 'effects' model. In C. K. Weaver & C. Carter (Eds.), Critical readings: Violence and the media. (Original version 1998, in R. Dickinson, R. Harindranath & O. Linné (Eds.), Approaches to audiences. Arnold.) www.davidgauntlett.com/wp-content/uploads/2018/04/Ten-Things-Wrong-2006-version.pdf
  7. Galanaki, E., & Malafantis, K. D. (2022). Albert Bandura's experiments on aggression modeling in children: A psychoanalytic critique. Frontiers in Psychology, 13, 988877. doi:10.3389/fpsyg.2022.988877
  8. Dillon, R. F., & Dillon, A. D. (2024). Bobo doll experiment. EBSCO Research Starters. www.ebsco.com/research-starters/health-and-medicine/bobo-doll-experiment
  9. McLeod, S. Bandura's Bobo doll experiment on social learning. Simply Psychology (page updated 2026). www.simplypsychology.org/bobo-doll.html